หนังสือและเอกสาร

ศิลปวัฒนธรรม นำเที่ยวศรีมโหสถ

download

ประวัติต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ์ พระพุทธรูปสมัยทวารวดี

download

ที่ระลึกงานพระราชทานเพลิงศพ ครูปิยะ ขยันยิ่ง

ดาวน์โหลด 1 2 3 4 5 6

เอกสาร เรื่อง “สีในสมัยทวารวดี มีในเมืองมโหสถ” โดยศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ

อนุรักษ์เมือง (ศรี) มโหสถไว้เพื่อใคร โดย สุจิตต์ วงษ์เทศ

download เอกสาร

บทสนทนากับนักเรียน

โรงเรียนศรีมโหสถ อ.ศรีมโหสถ จ.ปราจีนบุรี

วันศุกร์ที่ 26 มิถุนายน พ.ศ.2552
เวลา 09.00 น.
โดย สุจิตต์ วงษ์เทศ

นักเรียนทั้ง หลาย

ตอนผมมีอายุ เท่านักเรียนทั้งหลายในหอประชุมนี้, ผมไม่เคยรู้จัก กิจกรรมนอกกรอบ, แล้วมีจินตนาการต่างจากตำราและการสอนในห้องเรียน

ฉะนั้น, ผมจึงเป็นนักเรียนคนหนึ่งในจำนวนนับล้านคนสมัยนั้น, ที่ถูกครอบงำทางความคิดจากการศึกษาในระบบ, ทำให้ใจคอคับแคบ, คิดคับแคบ, เห็นแก่ตัว, ไม่เผื่อแผ่แบ่งปันคนอื่น

เมื่อเติบโต ต้องออกสู่โลกกว้าง ถึงรู้ว่าทางแคบ, เพราะถูกครอบงำ จากการศึกษาในระบบให้มีจิตใจคับแคบ, แล้วคิดคับแคบอยู่แค่ตัวเอง, แค่ญาติพี่น้องตัวเอง, แค่ประเทศของตัวเอง, โดยมิได้เกี่ยวข้องกับคนอื่น, บ้านอื่น, ประเทศอื่นที่มีในโลก

ผมเพียงจะ มาบอกนักเรียนทั้งหลาย ว่ายุคสมัยที่ผมเป็นนักเรียนได้ผ่านไปนานแล้ว, และรู้แล้วว่าถูกครอบงำจนต้องตกระกำลำบาก, จึงไม่อยาก ให้นักเรียนทั้งหลายในยุคนี้, และในหอประชุมนี้ต้องมีเคราะห์กรรมอย่าง นั้นอีก

จงเรียนรู้ อดีต มารับใช้ปัจจุบัน เพื่อสร้างสรรอนาคต

แต่วิธีอย่างไรจะให้หลุดพ้นจากการครอบงำ, นักเรียนต้องคิดเอง แล้วทำเอง, ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปโดยไม่ย่อท้อ

ข้อสำคัญ คือต้องคิดและทำเพื่อคนอื่น, เพื่อคนทั้งประเทศ, และเพื่อคนทั้งโลกที่อ่อนแอ,
แล้วต้องคิดและทำอย่างต่อเนื่องยาวนาน, ด้วยอ่อนน้อมถ่อมตัวที่สุด ตลอดชีวิตอันแสนสั้นนี้

ขอให้ช่วยกัน จดจำไว้ด้วยว่า ความรู้ยืนยงยาวนิรันดร์ ชีวิตสั้น กะจิหริดนิดเดียว

ขอให้นักเรียน ทั้งหลายจงมีความรู้

25 มิ.ย.2552
22.00 น.

“ลานโพธิ์” ที่วัดต้นโพธิ์ ปราจีนบุรี

คอลัมน์ สยาม… กาลครั้งหนึ่ง

สยามรัฐ สัปดาหวิจารณ์ ปีที่ 56 ฉบับที่ 29 ฉบับประจำ วันที่ 10-16 เมษายน 2552

ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ

ที่วัดต้น โพธิ์ อำเภอศรีมโหสถ จังหวัดปราจีนบุรี มีต้นโพธิ์เก่าแก่ ชาวบ้านต่างนับถือกันมาแต่ดั้งเดิมว่า ได้หน่อมาจากต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้ แต่ไม่มีใครทราบประวัติชัดเจนว่าได้มาตั้งแต่เมื่อไหร่?

ปัจจุบันต้น พระศรีมหาโพธิ์มีระเบียงคตก่ออิฐถือปูนล้อมรอบ มีหลักฐานเป็นภาพถ่ายเก่ายืนยันว่า แต่เดิมเป็นระเบียงคตไม้ ล้อมเขตกั้นพื้นที่ส่วนภายในโดยรอบต้นโพธิ์ให้แยกออกจากพื้นที่ภายนอก

กลวิธีเช่นนี้ ถือเป็นการสร้างเขตสงวนพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ด้วยกำแพง เพื่อกั้น “โลก” คือ “พื้นที่” ออกเป็นสองส่วน ได้แก่โลกภายใน และโลกภายนอก ถือเป็นการย้ำความสำคัญ และฐานันดรภาพของต้นพระศรีมหาโพธิ์ให้ศักดิ์สิทธิ์มากยิ่งขึ้น

ความเชื่อแต่ ดั้งเดิมของหลายๆ วัฒนธรรม รวมทั้งในภูมิภาคอุษาคเนย์ถือว่า “ต้นไม้ใหญ่” เป็นเจ้าแห่งป่า ศัพท์คำว่า “พนัสบดี” ที่บางท่านเรียกเป็นคำสันสกฤตว่า “วนัสปติ” แต่ดั้งเดิมทั้งในชมพูทวีป และสุวรรณภูมิต่างก็หมายถึงต้นไม้ใหญ่ ที่เชื่อว่ามี รุกขเทวดาบ้าง เจ้าป่าเจ้าเขาบ้างสถิตอยู่เหมือนกันทั้งนั้นนั่นแหละ

เราจึงเห็นได้ เสมอว่ามักมีการนำผ้าผ่อนสีสดใส อย่างที่เรียกว่า ผ้าเจ็ดสีเจ็ดศอกไปพันอยู่ล้อมรอบโคนต้นไม้ แนวคิดแบบนี้มีมาตั้งแต่ไม่ได้เพิ่งจะเกิดขึ้นนะครับ หลักฐานมีมาตั้งแต่ยุคทวารวดี เมื่อราว พ.ศ. 1100-1500 เป็นภาพปูนปั้นที่ถ้ำฝาโถ เขางู จังหวัดราชบุรี รูปพระพุทธเจ้าปางปรินิพพานประดิษฐานอยู่ระหว่างต้นรังคู่ ที่ต้นรังมีผืนผ้าประดับลวดลายสวยงาทพันผูกอยู่ตามกิ่งไม้

แนวคิดในการ บูชาต้นไม้ใหญ่ โดยเฉพาะต้นพระศรีมหาโพธิ์ ด้วยการกั้นเขตเป็นพื้นที่สงวนมีมาก่อนแล้วทั้งในอินเดีย และลังกา โดยเฉพาะในลังกา ช่างมีการจำแนกกลวิธีการสร้างมณฑลของต้นโพธิ์ออกเป็นสองแบบ ได้แก่

หนึ่ง คือ “โพธิมัลลกะ” หมายถึงการสร้างกำแพง หรือคันดิน กั้นเขตให้เกิดพื้นที่เป็นลานรอบต้นโพธิ์

ส่วนอีกหนึ่ง เรียกว่า “โพธิฆระ” คือ การสร้างหลังคาคลุมรอบลานโพธิ์นั้น

ถึงแม้ว่าต้น พระศรีมหาโพธิ์ที่วัดต้นโพธิ์ ที่สร้างลานโพธิ์ด้วยการล้อมระเบียงคต ซึ่งเป็นลักษณะที่ไม่เคยปรากฏทั้งในลังกา และอินเดีย (เพราะงานช่างของอินเดีย และลังกาไม่เคยมีระเบียงคต) จึงถือได้ว่าเป็นลักษณะที่ปรับเปลี่ยนให้เข้ากันกับรสนิยมพื้นเมือง แต่ก็เห็นได้อย่างชัดเจนว่า แนวคิดในการสร้างพื้นที่ด้วยการกั้นรั้วกำแพงนี้ไม่มีร่องรอยหลักฐานมาก่อน เลยในประเพณีการบูชาต้นไม้ใหญ่อย่างพื้นเมืองสุวรรณภูมิ

จึงเป็นที่น่า สนใจว่าแล้วเราเอามาจากไหน? เมื่อไหร่?

พงศาวดารเหนือ อ้างว่า “มหาเถรไหล่ลาย” เป็นผู้นำหน่อพระศรีมหาโพธิ์เข้ามาแจกจ่ายในดินแดนแถบนี้ ผู้รู้ และนักวิชาการหลายท่านสันนิษฐานว่ามหาเถรไหล่ลายนี้คงจะเป็นคนเดียวกับ “มหาเถรศรีศรัทธา” ในจารึกสุโขทัย หลักที่ 2 ที่เรียกกันว่าจารึกวัดศรีชุม

เรื่องนี้เห็น จะเป็นไปได้ เพราะในหลายพื้นที่ที่มหาเถรศรีศรัทธาได้เดินทางไปถึงหลังกลับมาจากลังกา นั้น ร่องรอยหลักฐานของแนวคิดการสร้างลานโพธิ์อย่างลังกา ทั้ง โพธิมัลลกะ และโพธิฆระ ปัจจุบันยังมีตัวอย่างอยู่ที่วัดพระบรมธาตุ นครศรีธรรมราช และร่องรอยอีกหลายวัดในตัวเมืองเก่าสุโขทัย

แม้ว่าหลักฐาน ของระเบียงคตล้อมรอบต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่วัดต้นโพธิ์ในปัจจุบันจะสูญหายไป หมดแล้วจากการรื้อระเบียงคตไม้ของเก่าทิ้งไปเสียหมด แต่ร่องรอยของคติการสร้างลานโพธิ์จากศรัทธาในร่มศรีมหาโพธิ์ของพระพุทธศาสนา นั้นย่อมเป็นของเก่าอย่างไม่ต้องสงสัย

ระเบียงคตไม้ ที่รื้อถอนไปหมดแล้วนั้นก็คงเคยถูกสร้างทับระเบียงคตที่เก่าแก่กว่า เมื่อถึงกำหนดวาระที่เครื่องไม้นั้นทรุดโทรมลง “โพธิมณฑล” คือลานโพธิ์ที่วัดต้นโพธิ์ อ.ศรีมโหสถ จึงน่าจะมีร่องรอยเก่าแก่สืบย้อนไปได้ถึงคราวเดียวกับมหาเถรศรีศรัทธานำหน่อ พระศรีมหาโพธิ์มาแจกจ่ายตั้งแต่ช่วงก่อน พ.ศ. 2000 เช่นเดียวกับที่ นครศรีธรรมราช และสุโขทัย

ทางวัดต้น โพธิ์ ร่วมกับ อบจ. จังหวัดปราจีนบุรี มีแนวคิดดีๆ อยากจัดสรรพื้นที่บริเวณลานโพธิ์ให้เป็นมิวเซียมแหล่งเรียนรู้ท้องถิ่น พร้อมตั้งเป้าใหม่ปรับปรุงระเบียงคตให้กลายเป็นระเบียงคตไม้อย่างเก่า เข้าใจว่าปัจจุบันที่อื่นๆ คงจะไม่มีหลักฐานหลงเหลือถึงการทำระเบียงคตไม้ล้อมรอบต้นโพธิ์ จึงหาดูไม่ได้อีกแล้ว

ประโยชน์การ ใช้สอยพื้นที่บริเวณลานโพธิ์ที่กั้นเขตพื้นที่ให้ศักดิ์สิทธิ์ในอดีต กำลังจะปรับกลายเป็นลานกิจกรรม และแหล่งเรียนรู้ของท้องถิ่นตามยุคสมัย ดีกว่าถูกปล่อยทิ้งไว้โดยไม่มีคำอธิบาย และมีเพียงคุณค่าเฉพาะในแง่ของความเชื่อเป็นไหนๆ

เข้าใจว่า ระหว่างนี้กำลังอยู่ระหว่างการดำเนินงานของบประมาณ เนื้องานกว่าจะแล้วเสร็จคงต้องรอเวลาหน่อย จากนั้นลานโพธิ์ที่วัดต้นโพธิ์ อำเภอศรีมโสหถ ก็จะเป็นตัวอย่างสำหรับชุมชนอื่นๆ ที่ต้องการประวัติศาสตร์ท้องถิ่นสำหรับกระชับความสัมพันธ์ภายในชุมชนให้เข้ม แข็ง พร้อมสำหรับการพัฒนาด้วยก้าวย่างที่ยั่งยืน เพราะมีพื้นฐานภายในที่ไม่เบาโหวงเหวงเหมือนที่เป็นๆ กันอยู่เกือบทุกชุมชนในประเทศ

แล้วเรื่อง ดีๆ เรื่องอื่นๆ ก็จะตามมาเองนั่นแหละครับ