“ประเทศไทยเราเสพติดถนน” ดร. ชัชชาติ สิทธิพันธุ์ รมช.คมนาคม บอกเล่าไว้ในนิตยสารคิด ของ ทีซีดีซี (ฉบับพฤษภาคม 2555) ที่นานๆจะมีผู้ใจบุญหยิบมาฝากให้ผมอ่าน จึงอ่านต่อไปอีกว่าเพราะถนนเข้าถึงทุกที่ทุกทาง

          “แต่ถนนก็เป็นต้นเหตุของปัญหาด้วย คือทำให้การพัฒนาของเมืองเราสะเปะสะปะ เพราะตัวถนนทำให้เมืองมันกระจายเข้าไปแบบแถบทางยาว จะสร้างบ้าน สร้างโรงงาน สร้างอะไรตรงไหนก็ได้”

          หลังยุคสงครามเย็นต่อต้านคอมมิวนิสต์ ไทยมุ่งสร้างถนนจน“เสพติดถนน” แล้วมีรถทำให้เกิดปัญหาต่างๆนำความสูญเสียมากมายตามมาด้วย ทั้งมลพิษ อุบัติเหตุ

          ต่อจากนั้น ดร. ชัชชาติ บอกข้อดีของรถไฟอย่างยืดยาวว่า “การเดินทางเป็นสถานีไม่สามารถลงตรงไหนก็ได้ ทำให้ความเจริญของการพัฒนาเกิดเป็นกลุ่มก้อน การพัฒนาผังเมืองก็จะควบคุมได้ง่าย การสร้างโครงสร้างพื้นฐานต่างๆก็เชื่อมโยงกันสะดวก นี่เป็นส่วนของคุณภาพเมือง”

          “ในส่วนคุณภาพชีวิตของคนในต่างจังหวัดที่มีสถานีก็จะมีโอกาสที่เขาจะเดินทาง จะขนส่งสินค้าโอท็อป พืชผลการเกษตรเข้ามาขายในเมืองได้รวดเร็ว ความเจริญก็จะแผ่ขยายออกไปจากหัวโต๊ะที่กรุงเทพฯ ไม่กระจุกตัวอีกต่อไป ทุกอย่างไม่ต้องอยู่กลางเมือง เราจะเห็นที่อยู่อาศัย สำนักงาน สถานที่ท่องเที่ยวที่มีคุณภาพในต่างจังหวัด

          “นี่เป็นอนาคตที่รัฐต้องลงทุนก่อน เพื่อให้ภาคธุรกิจเกิดความมั่นใจ แล้วการพัฒนาต่างๆจะตามมาเอง”

          อาการบ้าคลั่งถนนและรถยนต์ของไทย แล้วปล่อยรถไฟและระบบรางงุ่มง่ามมะงุมมะงาหราไปตามยถากรรม เป็นคำพูดที่คนพูดกันต่อเนื่องตั้งแต่หลังมีแผนพัฒนาเศรษฐกิจฉบับแรก ยุคจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ไม่น้อยกว่า 40-50 ปีมาแล้ว

          ยิ่งคุณงามความดีมีประโยชน์ของรถไฟ คนไทยได้ยินนักการเมืองพร่ำพรรณนามาแล้วอาจมากกว่า 50 ปี ใครก็ตามที่แรกเข้าไปมีอำนาจหน้าที่ดูแล ก.คมนาคม หรือประธานฯรถไฟต้องพูดอย่างนี้ทุกคนเหมือนท่อง “นะโม ตัสสะ ภะคะวะโต” จนพ้นตำแหน่ง

          แต่ไม่มีอะไรในกอไผ่ แม้แต่หน่อไม้หน่อเดียวก็ไม่มี เพราะจากนั้นพากันลืม แล้วปล่อยให้“ระบบรางถือว่าล้าหลังที่สุดในโลก”เหมือนเดิม ตามคำบอกเล่าของ ดร. วีรพงษ์ รามางกูร

          พอมีรัฐบาลใหม่ มีคนใหม่เข้ามา ข้อความเก่าก็ดังขึ้นอีกเป็นวัฏจักรตามหลักวัฏสงสารโดยไม่มีอะไรเปลี่ยนแปลงไปในทางก้าวหน้า

          ดร. วีรพงษ์ เคยบอกไว้ก่อนหน้านี้ว่าต้องมีรถไฟความเร็วสูง แต่จะไม่รื้อรถไฟของคนจน

          ผมได้ยินคราวนั้นก็คิดในใจว่าคนจนต้องทนทู่ซี้กับรถไฟไทยต่อไป เคยเป็นยังไงก็ให้เป็นยังงั้น ไม่มีวันเปลี่ยนแปลงดีขึ้น ส่วนคนไม่จนไม่ต้องทน เพราะมีของใหม่เป็นรถไฟความเร็วสูงให้นั่งอย่าง สะอาด-สะดวก-สว่าง-สวรรค์ นี่แบ่งชนชั้นชัดๆนี่หว่า

          “รถไฟในปัจจุบันอาจมีข้อด้อย” ดร. ชัชชาติ อธิบาย “แต่ว่าการสร้างรถไฟความเร็วสูงขึ้น และสร้างมาตรฐานความปลอดภัยและการบริการให้ดีที่สุด ก็จะเป็นเหมือนการช่วยฉุดภาพลักษณ์ และเป็นเกณฑ์มาตรฐานใหม่ที่จะดึงรถไฟปกติขึ้นมาด้วย”

          ประเด็นที่กล่าวมานี้ ดร. ชัชชาติ อธิบายโดยอ้างถึงกรณี JR (Japan Railways) ของญี่ปุ่น ในรูปแบบการพัฒนาและพลิกฟื้นภาพลักษณ์ของรถไฟ ตอนที่เขาเริ่มทำในปี 1964

          เดิมเขาใช้ชื่อ JNR หรือ Japan National Rail เป็นรถไฟที่มีปัญหามาก แต่ละปีเกิดอุบัติเหตุคนตายประมาณ 1,000 คน

          แต่ตัวที่พลิกสถานการณ์และนำไปสู่การตัดสินใจสร้างชิงคันเซ็น ก็คือการเป็นเจ้าภาพโอลิมปิกที่โตเกียว พวกเขาสร้างสรรค์ระบบรถไฟใหม่ โดยแยกเป็นระบบรถไฟชิงคันเซ็นโดยเฉพาะ

          พอชิงคันเซ็นเริ่มให้บริการ ภาพลักษณ์ของรถไฟญี่ปุ่นก็เปลี่ยนไปแบบก้าวกระโดด  แล้วสร้างวัฒนธรรมองค์กรเรื่องมาตรฐานความปลอดภัยขึ้นมา โดยใช้ชิงคันเซ็นเป็นตัวนำ ซึ่งช่วยดึงรถไฟระบบเก่าของญี่ปุ่นให้มีประสิทธิภาพขึ้นมาด้วย

          พออ่านถึงตรงนี้ ก็เข้าใจไอเดียรถไฟความเร็วสูง ทั้งของ ดร. วีรพงษ์ และของ ดร. ชัชชาติ ที่วาดหวังว่าจะปรับเปลี่ยนรถไฟไทยให้ก้าวหน้าได้ผลเหมือนรถไฟญี่ปุ่น

          แต่ต้องไม่ลืมความจริงอันเป็นที่รู้ไปทั่วโลก ว่าสังคมญี่ปุ่นมีวัฒนธรรม“รวมกลุ่มทำงาน” ส่วนสังคมไทยมีวัฒนธรรม “จับกลุ่มนินทา”

          สังหรณ์ว่าแทนที่จะเป็นรถไฟความเร็วสูง ก็กลายเป็นรถไฟความเสี่ยงสูง

          คำคล้องจองในชีวิตประจำวันของตระกูลไทย-ลาว มีพัฒนาการเป็นร้อยกรองเช่น ร่าย, โคลง, กลอน-ที่ดั้งเดิมเรียกรวมหมดว่ากลอน

          แล้วจำแนกกลอนเป็น 3 พวก คือ กลอนร่าย, กลอนลำ, กลอนเพลง

          กลอนร่าย ใช้ในพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ เช่น เลี้ยงผี ฯลฯ เมื่อใช้เซิ้งเรียกกลอนเซิ้ง ถ้าใช้สวดเรียกกลอนสวด เมื่อใช้เทศน์เรียกกลอนเทศน์

          กลอนลำ ใช้ขับลำเป็นทำนองทั่วไปทุกงาน ต่อมานักปราชญ์ในราชสำนักกำหนดแบบแผนใช้แต่งหนังสือเรียก โคลง เช่น โคลงสอง, โคลงสาม, โคลงสี่, โคลงห้า, โคลงดั้น

          กลอนเพลง ใช้งานร้องรำทำเพลงทั่วไปไม่จำกัด ต่อมานักปราชญ์ราชบัณฑิตกำหนดแบบแผนใช้แต่งหนังสือ เรียก กลอนหก, กลอนแปด, กลอนบทละคร, กลอนเสภา, กลอนนิทาน ฯลฯ โดยเรียกรวมๆว่ากลอน

ร้อยกรองเก่าสุด

          ในเอกสารโบราณจะเต็มไปด้วยลีลาคำคล้องจอง เช่น พงศาวดารล้านช้างมีความว่า สร้างบ้านเมืองลุ่มกินปลา  เฮ็ดนาเมืองลุ่มกินเข้า, น้ำท่วมเมืองลุ่มลีดเลียง ท่วมเมืองเพียงละลาย ฯลฯ

          นอกจากนั้นยังมีอยู่ในรายชื่อเครื่องสังเวยผีไท้ผีแถน ว่า ข้าวน้ำซ่ามปลา หมูเห็ดเป็ดไก่ เนื้อเถิกเอิกลาย กล้วยอ้อยส้อยยำ พริกพลูหูหลา เหล้ายาปลาปิ้ง ผักนางอางหญ้า

          จากนั้นค่อยๆเรียบเรียงคำคล้องจองให้มีความต่อเนื่องสลับกัน เช่น ความโทเมืองของผู้ไทดำ (ในภาคเหนือของเวียดนาม) มีความว่า จี่ก่อเปนดินเปนหย้า ก่อเปนฟ้าท่อถวงเหด ก่อเปนดินเจดก้อน ก่อเปนน้ำเก้าแควปากแททาว ฟ้าต่ำเซื่องหม้อขาง ฟ้าบางเอยื่องเปือกถ้วย ตำเข้ายังคุ้งสาก ตากเข้ายังคุ้งเพิน งัวดำไปคุ้งหนอก หมูผอกไปคุ้งดัง… (“ความโทเมืองจากเมืองหม้วย”Ž โดย James R. Chamberlain ในหนังสือรวมบทความประวัติศาสตร์Œ 2529)

          ในที่สุดคำคล้องจองเหล่านั้นจะมีพัฒนาการส่งสัมผัสแยกออกไปอย่างน้อย 2 ทาง คือ ส่งสัมผัสร่ายเป็นกลอนร่ายอย่างหนึ่ง และส่งสัมผัสเพลงเป็นกลอนเพลงอีกอย่างหนึ่ง

          ชุมชนยุคแรกๆยังไม่ใหญ่โตกว้างขวางและยังไม่ซับซ้อนนัก เพราะยังมีลักษณะเป็นชนเผ่าเหล่ากอพวกใครพวกมัน การสื่อสารและสังสรรค์จึงอยู่ในวงจำกัด ทำให้ถ้อยคำและท่วงทำนองคำคล้องจองต่างๆถูกจำกัดไปด้วย

          เมื่อชุมชนขยายออกไปสังสรรค์กับชนเผ่าและหมู่เหล่าอื่นๆ อันเป็นเหตุให้ถ้อยคำและท่วงทำนองในการสื่อสารเติบโตขึ้น บรรดาคำคล้องจองที่เคยมีอยู่สั้นๆย่อมขยายยืดยาวออกไปเรื่อยๆด้วย ดังจะเห็นเค้ามูลจากความโทเมืองของกลุ่มผู้ไทดำเป็นคำคล้องจองส่งสัมผัสสองสามวรรค แล้วขาด แล้วเริ่มใหม่อีก แต่ในพงศาวดารล้านช้างที่มีเนื้อหาคล้ายคลึงกันจะมีท่วงทำนองส่งสัมผัสและพรรณนายืดยาวมากกว่า ทั้งนี้ก็เพราะลักษณะสังคมแตกต่างกันแล้ว

          แต่ความโทเมืองของผู้ไทดำก็ส่อให้เห็นเค้าการก่อรูปของกลอนที่ส่งสัมผัสร่ายได้เป็นอย่างดี ว่าค่อยๆเชื่อมสัมผัสคำคล้องจองแต่ละวรรคให้ต่อเนื่องยืดยาวออกไปเรื่อยๆ และในยุคแรกๆก็ไม่จำเป็นจะต้องเคร่งครัดทอดสัมผัสไปทุกวรรค เพราะลักษณะเสรีของกลอนในไทย-ลาวยุคแรกๆมิได้กำหนดอะไรลงไปตายตัว

          กลอนร่ายแต่ละท้องถิ่นมีชื่อเรียกต่างกัน ภาคกลางเรียก “ร่าย”Ž ภาคเหนือเรียก “ฮ่ำ” Ž(คือ ร่ำ) ส่วนภาคอีสานเรียก 2 แบบ คือ แบบที่ใช้สวด(หรือสูด)ทำขวัญต่างๆ เรียก “ฮ่าย”Ž เช่น ฮ่ายยาว  และแบบที่ใช้เซิ้งต่างๆ เรียก “กาพย์Ž” เช่น กาพย์เซิ้ง

ภาษาร่าย ในสถานการณ์ศักดิ์สิทธิ์

          ทำไมต้องมีกลอนร่ายที่ใช้ภาษาร่ายในสถานการณ์ศักดิ์สิทธิ์?Ž

          เรื่องนี้มีเหตุมาจากลักษณะสังคมชาวนาชาวไร่ที่จำต้องพึ่งพาธรรมชาติเป็นสำคัญที่สุด

          แต่ธรรมชาติคือความไม่แน่นอนอันเป็นต้นเหตุของความวิบัติฉิบหาย ดังนั้น มนุษย์จึงมีสำนึกร่วมกันว่าจะต้องแสดงความอ่อนน้อมต่ออำนาจเหนือธรรมชาติ เพื่อวิงวอนร้องขอความอุดมสมบูรณ์หรือความมั่งคั่งและความมั่นคงอยู่ตลอดเวลา และทุกระยะของการทำมาหากิน

          โดยทั่วไปผู้คนในตระกูลไทย-ลาวเชื่อว่าอำนาจเหนือธรรมชาติ คือผีที่อยู่บนฟ้า จึงมักเรียกกันว่า “ผีฟ้า”Ž หรือ “ผีแถน”Ž ซึ่งมีความหมายเท่ากับเทวดา และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลายก็น่าจะมีอำนาจไม่น้อยที่จะดลบันดาลสิ่งใดๆได้

          แต่ผี, เทวดา  และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่มีอำนาจเหนือธรรมชาติเหล่านั้นไม่ใช่คน

          เมื่อไม่ใช่คน ก็สื่อสารกันด้วยภาษาธรรมดาที่คนพูดและร้องเพลงกันทั่วๆไปไม่ได้ ดังนั้นจึงต้องสร้างภาษาและท่วงทำนองพิเศษเพื่อใช้สื่อสารกับผี เทวดา และสิ่งศักดิ์สิทธิ์โดยเฉพาะ

          เรื่องนี้อาจารยŒนิธิ เอียวศรีวงศ์ อธิบายไว้ (ปากไก่และใบเรือ อมรินทร์การพิมพ์ 2527) ว่า โดยทั่วไปมักแบ่งภาษาเป็นประเภทร้อยแก้วกับร้อยกรอง หรือภาษาพูดกับภาษาเพลงซึ่งต่างก็มีลักษณะสุดโต่งไปคนละขั้ว

          แต่กึ่งทางของภาษาพูดกับภาษาเพลงคือภาษาร่าย และแม้ว่าร่ายและความเรียงจะก้ำกึ่งกัน แต่ก็แตกต่างกันอย่างเห็นได้ชัดแก่ผู้ฟัง(หรืออ่าน)

          ภาษาร่ายจึงเหมาะที่จะใช้ในสถานการณ์พิเศษ เช่นกรณีที่จะสื่อสารกับผี เทวดา และสิ่งศักดิ์สิทธิ์

          แต่การสื่อสารกับผี เทวดา และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ มีพิธีกรรมและจุดมุ่งหมายแตกต่างกัน 2 อย่าง เป็นเหตุให้ทำนองการใช้ภาษาร่ายต้องแตกต่างกันไปด้วย

          คือพิธีกรรมที่สื่อสารด้วยคนคนเดียว ใช้ทำนอง “สวด”Ž ส่วนพิธีกรรมที่สื่อสารด้วยกลุ่มคนหลายคน ใช้ทำนอง “เซิ้ง”Ž (มีอธิบายรายละเอียดอยู่ในหนังสือ ภาษาและวรรณคดีในสยามประเทศไทย ของ สุจิตต์ วงษ์เทศ พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2546)

ภาษาร่าย ของ “หมอผี”

          สวด คือพิธีกรรมสื่อสารด้วยคนคนเดียว มักจัดให้มีขึ้นเพื่อความอยู่รอดของครอบครัวและญาติมิตร ได้แก่ พิธีเซ่นสรวงปวงผี พิธีบายศรีสู่ขวัญต่างๆ เช่น สู่ขวัญเรือ สู่ขวัญลาน (นวดข้าว)  สู่ขวัญข้าว สู่ขวัญเล้า (ยุ้ง) สู่ขวัญนาค สู่ขวัญแต่งงาน สู่ขวัญโกนจุก และ ฯลฯ

          ผู้ทำหน้าที่สวดร่าย เพื่อส่งภาษาและทำนองอันศักดิ์สิทธิ์สื่อสารและสังสรรค์กับปวงผีในสังคมยุคแรกๆ ราว 3,000 ปีมาแล้ว คือ หมอผี (หรือหมอพร หรือหมอขวัญ ในสังคมยุคแรกๆ คนพวกนี้เป็นผู้มีความรู้พิเศษทางพิธีกรรมประจำเผ่าพันธุ์หรือเทียบเท่ากับนักบวชหรือบัณฑิตในสมัยหลังๆ)

          หลังรับศาสนาพราหมณ์กับพุทธจากอินเดีย กระทั่งมีราชสำนักสุวรรณภูมิขึ้นในอุษาคเนย์ บรรดาราชสำนักตระกูลมอญ-เขมร มีภาษาฉันท์และกาพย์บาลีและสันสกฤตใช้สวดในพิธีกรรม

          ขณะเดียวกันประชากรพื้นฐานที่เป็นไพร่ข้าในตระกูลไทย-ลาว มีหมอผีใช้ภาษาร่ายในสถานการณ์พิเศษสืบเนื่องจากประเพณีดั้งเดิม

ราชสำนักยกย่องภาษาร่าย

          ต่อมาขุนนางตระกูลไทย-ลาว มีอำนาจรัฐแล้วเป็นใหญ่ในราชสำนัก (แทนตระกูลมอญ-เขมร) ก็ยกย่องภาษาร่าย (ของหมอผี) หรือ “คำราษฎร์” เป็นภาษาศักดิ์สิทธิ์สืบทอดจากประเพณีดั้งเดิมด้วย แล้วให้ชาววัดขัดเกลาแต่งภาษาร่ายเป็น “คำหลวง” สำหรับชาววังใช้ในพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ในราชสำนัก เช่น โองการแช่งน้ำ, มหาชาติคำหลวง

          จากนั้นราชสำนักได้พัฒนาภาษาร่ายให้มีระเบียบมากขึ้น และใช้ภาษาศักดิ์สิทธิ์จากต่างประเทศมากขึ้นเพื่อติดต่อกับทวยเทพชั้นสูงได้ ซึ่งเท่ากับยกระดับภาษาร่ายให้สูงขึ้นกว่าประเพณีของชาวบ้านด้วย ดังเห็นอยู่ในคำประณามพจน์ทั้งหลายในตอนต้นของวรรณคดีราชสำนัก แล้วถือปฏิบัติสืบเนื่องกันต่อมาจนกลายเป็นร่ายสุภาพที่มีกำหนดกฎเกณฑ์เคร่งครัดมากมาย เช่น กำหนดจำนวนคำแต่ละวรรค กำหนดวิธีการจบร่ายแบบโคลง เป็นต้น

          กฎเกณฑ์อันค่อนข้างเคร่งครัดที่ราชสำนักสมัยต้นกรุงศรีอยุธยาสร้างขึ้นมากำหนดภาษาร่าย ก็เท่ากับเป็นข้อบังคับให้นักสวดในวัดและในวัง ต้องขัดเกลาทำนองสวดร่ายของหมอผี (หมอพรและหมอขวัญ) ให้มีแบบแผนค่อนข้างแน่นอน และให้มีลีลาประณีตขึ้น เพื่อให้เป็นประเพณีหลวงโดยเฉพาะ (ซึ่งจะแตกต่างจากประเพณีราษฎร์) เช่น การสวดมหาชาติคำหลวง

          แม้เจรจาโขนของราชสำนักอยุธยาสืบจนทุกวันนี้ก็เป็นภาษาร่าย ที่มีรากเหง้าจากตระกูลไทย-ลาว สองฝั่งโขง

          แม่น้ำท่าจีนกับลำน้ำสาขา เมื่อไม่กี่วันผ่านมานี้ยังเต็มไปด้วยผักตบชวาหนาแน่น กับผักบุ้งเบียดเสียด ตั้งแต่เขต อ. บางเลน จ. นครปฐม ขึ้นไปถึง อ. สองพี่น้อง กับ อ. อู่ทอง จ. สุพรรณบุรี

          ในประเทศไทยนี้ ผมยังไม่เห็นที่ไหนมีผักตบชวากับผักบุ้งเต็มแม่น้ำมากเท่าเขต  อ. สองพี่น้อง ทำให้จินตนาการไม่ออกว่าจะกำจัดออกจากแม่น้ำได้อย่างไร?

          เลยได้แต่คิดว่าต้องยอมจำนน แล้วยอมรับความจริงให้ผักตบชวากับผักบุ้งเป็นอาภรณ์อันอลงกรณ์และอลังการของแม่น้ำและลำน้ำสาขาที่จะขาดเสียมิได้

          แต่แล้วคิดขึ้นได้ว่าอาภรณ์อย่างนี้ของแม่น้ำลำคลอง เป็นอุปสรรคของน้ำไหลลงอ่าวไทยช้ากว่าปกติ แล้วส่งผลให้น้ำท่วมนานในฤดูน้ำหลาก คนที่ตั้งบ้านเรือนอยู่สองฝั่งย่อมเดือดร้อนหนักหนาสาหัส

          ฉะนั้นจะยอมจำนนไม่ได้ แต่จะกำจัดยังไง ก็ไม่รู้อีก

          ช่วงเมษา-พฤษภา ที่อื่นๆน้ำแล้งดินแยกแตกระแหง แม่น้ำบางแห่งน้ำหายกลายเป็นดอนทรายท้องน้ำจนคนเดินข้ามได้

          แต่บริเวณทุ่งนา อ. อู่ทอง มีน้ำขลุกขลิก ขณะเดียวกันแม่น้ำจระเข้สามพันกับสาขาน้ำไม่แห้ง อาจเป็นเพราะดึงน้ำจากแม่กลองที่อยู่เขตสูงกว่า เข้าน้ำทวน ผ่าน อ. พนมทวน จ. กาญจนบุรี ลงแม่น้ำจระเข้สามพัน

          เมืองอู่ทอง มีน้ำหล่อเลี้ยงคูเมืองโดยรอบไม่แห้งแล้ง ทำให้รื่นรมย์อย่างยิ่ง เพราะมีคลองชลประทานชักน้ำจากเจ้าพระยา-ท่าจีน-มะขามเฒ่า เข้ามากักเก็บไว้

          จำได้ว่าท่านบรรหาร ศิลปอาชา กับท่านขรรค์ชัย บุนปาน กำหนดแผนงานให้มี“สุวรรณภูมิศึกษา” หรืออะไรทำนองนี้ เพื่อแบ่งปันเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับสุวรรณภูมิ ควบคู่ไปกับการทำงานด้านกายภาพปรับภูมิทัศน์

          ผมเดินดูบริเวณกำลังสร้างสะพานข้ามคูเมืองอู่ทอง 2 แห่ง เห็นแล้วชื่นชมความก้าวหน้าทางกายภาพของเมืองอู่ทองที่น่าจะมีอายุราว 1,500 ปีมาแล้ว แต่เป็นชุมชนมาก่อน ราว 2,500 ปีมาแล้ว หรือมากกว่านั้นก็ได้

          แต่ไม่มีใครได้ข่าวความเคลื่อนไหว แล้วไม่มีใครรู้ความก้าวหน้าทางการศึกษาค้นคว้า จนไม่แน่ใจว่าสุวรรณภูมิศึกษาเคยมีจริงหรือไม่? แล้วยังมีต่อไปหรือเปล่า? ถ้ามีจะทำยังไง? ฯลฯ

          หากไม่ทำอะไรเลยก็“เสียของ”และสังคมไทย“เสียโอกาส” ยิ่งอีกไม่กี่ปีจะเข้าสู่ประชาคมอาเซียนยิ่งต้องให้มีสม่ำเสมอ เพราะบริเวณแม่กลอง-ท่าจีน และดอนตาเพชร-อู่ทอง เป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์อุษาคเนย์ยุคดึกดำบรรพ์ที่มีไทยเป็นส่วนหนึ่งอยู่ด้วย

          วัฒนธรรมอำนาจราชการ ไม่เอื้อต่อการแบ่งปันเผยแพร่“ราชวิชาความรู้” สู่สาธารณะ ยิ่งทำโดย“ข้าราชวิชาการ” ก็ยิ่งยุ่งยาก จนไม่สำเร็จได้ทันท่วงที

          บางทีอาจต้องจ้างเหมาบริษัทจัดอีเวนท์ให้ทำงานแบ่งปันเผยแพร่สุวรรณภูมิอู่ทองถึงจะสำเร็จ เพราะผู้รับจ้างเหมารู้เท่าทันกมลสันดานวัฒนธรรมอำนาจราชการ

           “ก่อพระทราย” หรือ “ก่อกองทราย” เป็นภาษาปาก หมายถึงก่อพระเจดีย์ทรายในวัดเมื่อถึงเทศกาลสงกรานต์เดือน 5 ทางจันทรคติ (ตรงกับเมษายน ทางสุริยคติ)

           ก่อนถึงสงกรานต์สัก 4-5 วัน ชาวบ้านสมัยก่อนจะรวมกันออกไปหาแหล่งทราย แล้วพากัน“ขนทรายเข้าวัด” โดยอ้างว่าเตรียมไว้ให้ชาวบ้านร้านถิ่นเล่นก่อพระทรายวันสงกรานต์

           แต่ในความเป็นจริงแล้ว ขนทรายเข้าวัดเอาไว้ให้พระสงฆ์ใช้ทรายผสมดินเหนียวทำอิฐก่อสร้างโบสถ์, วิหาร, การเปรียญ และเสนาสนะอื่นๆที่ต้องสร้างด้วยอิฐ

           ชาวบ้านไม่สร้างบ้านด้วยอิฐไม่ว่ากรณีใดๆ ดังนั้นอิฐจึงใช้สร้างวัดกับสร้างวังเท่านั้น

           และไม่เกี่ยวกับทรายวัดติดตีนชาวบ้านที่เดินเข้าออกวัด เมื่อถึงสงกรานต์ต้องขนทรายมาคืน เพราะนี่เป็นนิทานหลอกกันเล่นๆในวงข้าววงเหล้า

           ทรายไม่มีทั่วไป แต่มีเป็นที่ทางเฉพาะ เช่น บริเวณพื้นใต้แม่น้ำ, ลำคลอง, หนอง, บึง, ลำราง, ทางน้ำ, ลุ่ม, ลาด, ฯลฯ ซึ่งต้องมีคนไปขุดตักควักคุ้ยเอามา เพราะไม่มีพ่อค้าดูดทรายใส่เรือใส่รถมาขายอย่างทุกวันนี้

           ชาวบ้านแต่ก่อนนัดหมายกันก่อนถึงสงกรานต์ ไปทำบุญขนทรายเข้าวัด แล้วกองไว้ลานวัดเตรียมถวายพระสงฆ์

           เมื่อถึงสงกรานต์ก็พากันไปวัดทำบุญโดยก่อกองทรายสมมุติเป็นรูปพระเจดีย์ขนาดเล็กๆเรียงรายตามถนัดของแต่ละคน เสร็จแล้วก็โยงสายสิญจน์ถวายพระสงฆ์ในวัดเอาไว้ทำอิฐใช้ก่อสร้างในวัด แล้วเชื่อว่าได้บุญกุศลค้ำจุนพระพุทธศาสนา

           นี่เป็นพยานว่าประเพณีขนทรายเข้าวัด ไม่ใช่พื้นเมืองดั้งเดิม แต่เพื่อก่อพระเจดีย์ทรายซึ่งต้องมีขึ้นเมื่อรับพุทธศาสนาจากอินเดียแล้ว ราวหลัง พ.ศ. 1000

           อ. ประภัสสร์ ชูวิเชียร (คณะโบราณคดี ม. ศิลปากร) กับ อ. ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ (วิทยาลัยดุริยางคศิลป์ ม. มหิดล) เป็นผู้ร่วมกันอธิบายให้ผมฟังเรื่องก่อพระเจดีย์ทราย แล้วอ้างหลักฐานประวัติศาสตร์โบราณคดี ว่าในอิฐเผาตั้งแต่ยุคทวารวดีสืบเนื่องมาจนถึงอิฐเขมรล้วนมีทรายผสมด้วย เพื่อให้อิฐแกร่งและทนทาน

           ผมเลยจำมาเขียนไว้ตรงนี้เพื่อตอบคำถามภาษาอังกฤษในเฟซบุ๊คจากผู้มีนาม Al Manomai (แคลิฟอร์เนีย สหรัฐ) ที่เขียนถามตั้งแต่เดือนเมษายน แต่ผมเพิ่งได้คำแปลเป็นภาษาไทยเมื่อต้นเดือนพฤษภาคมนี้เอง จาก“แม่มดดำ” พันธุ์ทิพย์ ธีระเนตร (แห่งนิตยสารโปสการ์ด)

           เพราะผมใช้อินเตอร์เน็ตไม่เป็น แล้วอ่านภาษาอังกฤษไม่ออก ไม่รู้คำแปล ไม่เข้าใจความหมาย ต้องพึ่งพาอาศัยคนอื่นร่ำไป จนบางครั้งบางคนก็ดูถูกดูแคลน แต่ผมไม่ได้ประหลาดใจ เพราะตัวเองโง่จริง

นาน้อย อ้อยหนู

          แม่วงก์ เป็นชื่ออำเภอหนึ่งของจังหวัดนครสวรรค์ และยังใช้เรียกผืนป่ากว้างใหญ่ครอบคลุมพื้นที่ทางตะวันตกของภาคกลางตอนบน และมีฐานะเป็นอุทยานแห่งชาติในปัจจุบัน

          ป่าแม่วงก์มีเขาโมโกจูเป็นยอดเขาสูงสุด (1,964 เมตร จากระดับน้ำทะเล) มองเห็นได้แต่ไกล

          อาณาเขตของป่าแม่วงก์กินพื้นที่ของ อ.แม่วงก์ แม่เปิน ลาดยาว จ.นครสวรรค์ อ.ลานสัก บ้านไร่ จ.อุทัยธานี อ.ขานุวรลักษบุรี จ.กำแพงเพชร และ อ.อุ้มผาง จ.ตาก ทั้งยังเชื่อมต่อกับผืนป่าตะวันตกคือเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง ทุ่งใหญ่นเรศวร  คลองลาน-โป่งน้ำร้อน ชนกับแนวเทือกเขาถนนธงชัยอันกั้นแดนระหว่างไทยกับพม่าเป็นเทือกยาวจากเหนือจรดใต้ หากไม่นับการแบ่งเขตการปกครองหรือการจัดตั้งซึ่งเกิดในปัจจุบันแล้วถือว่าเป็นแหล่งธรรมชาติที่มีขอบเขตกว้างไกลมาก

          “รื่น” ตัวเอกในนวนิยายอมตะ ทุ่งมหาราช ของ “เรียมเอง” ยังกล่าวไว้ว่า ป่าโป่งน้ำร้อนและแม่วงก์เป็นป่าใหญ่เกินกว่าจะทำกินกันได้หมดในชั่วอายุคน

          เห็นได้ว่าป่าผืนนี้เป็นป่าที่ให้กำเนิดสายน้ำสำคัญซึ่งแบ่งออกเป็นสองลุ่มน้ำคือ

          ซีกตะวันตก เป็นต้นน้ำแม่กลอง อันเป็นชื่อเรียกดั้งเดิมในภาษามอญ หมายถึงลำน้ำ-ลำคลอง ลำน้ำแม่กลองตอนต้นนี้ต่อไปจะเรียกว่าแม่น้ำศรีสวัสดิ์หรือแม่น้ำแควใหญ่ ไหลไปลงทางกาญจนบุรี ปัจจุบันมีเขื่อนศรีนครินทร์และเขื่อนท่าทุ่งนาเก็บกักน้ำไว้ ก่อนจะรวมกับแม่น้ำแควน้อยที่ปากแพรกเป็นแม่น้ำแม่กลอง ผ่านราชบุรี สมุทรสงครามออกสู่อ่าวไทย

          ซีกตะวันออก ให้กำเนิดลำน้ำแม่วงก์ที่ไหลไปทางตะวันออกอ้อมโค้งผ่าน อ.ลาดยาว จ.นครสวรรค์ อ.สว่างอารมณ์ อ.ทัพทัน จ.อุทัยธานีซึ่งมีเมืองโบราณบึงคอกช้างสมัยทวารวดี อายุราว พ.ศ.1200 ตั้งอยู่

          การที่ลำน้ำนี้ไหลอ้อมโค้งอาจเป็นที่มาของชื่อ แม่วง (ก์) ก็เป็นได้ หรืออาจมาจากชื่อในท้องถิ่นที่มีความหมายต่างออกไป

          นอกจากนั้นยังมีห้วยทับเสลาที่ไหลจากป่าแม่วงก์ด้วย ทั้งสองสายนี้เป็นต้นแม่น้ำสะแกกรังซึ่งป้อนลงสู่แม่น้ำเจ้าพระยา อันมีเมืองอุทัยธานีหรือบ้านสะแกกรังเป็นชุมชนโบราณสำคัญสืบเนื่องมาถึงปัจจุบัน

          ถัดขึ้นไปทางเหนือ เป็นต้นน้ำคลองสวนหมากไปรวมกับแม่น้ำปิงที่ตัวเมืองกำแพงเพชร มีเมืองนครชุมที่ปากคลองอันเป็นเมืองโบราณรุ่นสุโขทัย

          ลำน้ำทั้งกลายรวมกันเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาไหลไปทางใต้ ผ่านชัยนาท สิงห์บุรี อ่างทอง อยุธยา ปทุมธานี นนทบุรี กรุงเทพฯ สมุทรปราการ และมีสาขาแยกไปเป็นแม่น้ำท่าจีนตรงปากคลองมะขามเฒ่า อ.วัดสิงห์ จ.ชัยนาท แล้วผ่านสุพรรณบุรี นครปฐม สมุทรสาครลงไปถึงอ่าวไทย แล้วยังมีแม่น้ำน้อยที่แยกเป็นสาขาย่อยไปอีก  ลำน้ำเหล่านี้มีร่องรอยของชุมชนโบราณมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์-ทวารวดีต่อเนื่องลงมาสมัยอิทธิพลเขมร-ลพบุรี อยุธยาและรัตนโกสินทร์ หล่อเลี้ยงให้ผู้คนดำรงชีวิตและติดต่อแลกเปลี่ยนค้าขาย-วัฒนธรรมมาเนิ่นนานไม่น้อยกว่า 2,500  ปีมาแล้ว

          ป่าแม่วงก์อันกว้างใหญ่ไพศาลเป็นต้นน้ำสาขาของแม่น้ำเจ้าพระยา เส้นเลือดของที่ราบลุ่มภาคกลางของไทย มีขอบเขตของผืนป่าเชื่อมต่อกับป่าตะวันตกอันเป็นต้นกำเนิดลำน้ำแม่กลอง ที่มีหลักฐานการอยู่อาศัยของผู้คนในดินแดนไทยมาตั้งแต่ก่อนประวัติศาสตร์ด้วย แสดงว่าผู้คนในลุ่มน้ำทั้งสองล้วนเกี่ยวโยงกันยาวนานจากต้นน้ำเดียวกัน  ซึ่งจะมีพัฒนาการทางสังคมและวัฒนธรรมที่ร่วมกันมาโดยตลอด

ป่าแม่วงก์เป็นต้นกำเนิดสำคัญของลำน้ำสาขาแม่น้ำเจ้าพระยา และยังต่อเนื่องเป็นผืนเดียวกับป่าต้นน้ำตะวันตกคือแม่น้ำแม่กลองด้วย (ภาพจาก www.zabzaa.com)

          ประวัติศาสตร์แห่งชาติของไทย ยกตนข่มประวัติศาสตร์เพื่อนบ้านประชาคมอาเซียนมานาน ถ้าไม่แก้ไขตรงนี้ก็ยากที่คนไทยจะรู้จักและเข้าใจอาเซียนอย่างแท้จริง

          อธิการบดี ม. รามคำแหง แถลงว่าจะปรับการเรียนการสอนเพื่อรองรับการเข้าสู่ประชาคมอาเซียน

          ดังนั้นสิ่งแรกที่ต้องปฏิบัติคืออาจารย์ผู้สอนต้องทำความเข้าใจประวัติศาสตร์สุวรรณภูมิในอุษาคเนย์ให้ดีและถูกต้องเป็นธรรมตามพยานหลักฐานที่มีจริงๆ

          ผศ. วุฒิศักดิ์ ลาภเจริญทรัพย์ อธิการบดีมหาวิทยาลัยรามคำแหง (ม.ร.) เปิดเผยว่า ขณะนี้ ม.ร. ปรับการเรียนการสอนเพื่อรองรับการเข้าสู่ประชาคมอาเซียน โดยในทุกสาขาวิชาทุกคณะ อาจารย์ผู้สอนต้องสอดแทรกความเป็นอาเซียน เพื่อกระตุ้นให้นักศึกษาเกิดความตื่นตัว และเตรียมความพร้อม โดยเฉพาะการเรียนรู้ด้านวัฒนธรรม กฎระเบียบ และภาษาของประเทศเพื่อนบ้าน

          ม.ร. มีโครงการอบรมภาษาประเทศเพื่อนบ้าน เช่น ภาษาลาว กัมพูชา เวียดนาม พม่า ฟรีให้แก่นักศึกษา เปิดอบรมเทคโนโลยีในการค้นคว้าติดต่อกับประเทศเพื่อนบ้านแก่นักศึกษา โดยลงสมัครเรียนได้ทันที

          นอกจากนี้ ยังได้มอบหมายให้แต่ละคณะจัดอบรม และเพิ่มเติมเนื้อหาสาระที่เกี่ยวข้องกับอาเซียน อาทิ คณะนิติศาสตร์, คณะรัฐศาสตร์ เปิดศูนย์ศึกษาเอเชียอาคเนย์, คณะวิศวกรรมศาสตร์ แม้จะไม่มีเนื้อหาสาระเกี่ยวกับอาเซียนมาก แต่ก็ต้องสร้างความรู้ ความเข้าใจ ในการเข้าไปทำงานแก่ประเทศในอาเซียน (คม ชัด ลึก ฉบับวันอังคารที่ 8 พฤษภาคม 2555 หน้า 10)

          แต่ในสภาพที่เป็นอยู่ทุกวันนี้ ไม่ว่า นิติศาสตร์, รัฐศาสตร์, วิศวฯ รวมถึงภาษาและวัฒนธรรม บรรดาอาจารย์ล้วนถูกครอบงำด้วยประวัติศาสตร์แห่งชาติของไทย ที่ยกตนข่มประเทศเพื่อนบ้านโดยรอบ แล้วก่อให้เกิดวิวาทบาดหมางอย่างรุนแรงไม่รู้จบ

          ยกตัวอย่างโขนและละคร ที่พากันอธิบายอย่างคลุ้มคลั่งว่าเป็นของไทยแท้ๆนั้น จริงๆแล้วมีกำเนิดจาก“ละโคนพระกรุณา” ในราชสำนักอาณาจักรกัมพูชา อย่างน้อยตั้งแต่ก่อน พ.ศ. 1600 (สมัยนั้นยังไม่มีรัฐสุโขทัย แล้วยังไม่มีกลุ่มชนเรียกตัวเองว่า“คนไทย”)

          ประวัติศาสตร์ไทย เป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์สุวรรณภูมิและอุษาคเนย์อย่างแยกจากกันไม่ได้

          หากไม่เริ่มด้วยความเข้าใจความจริงนี้ การเรียนการสอนเพื่อรองรับการเข้าสู่ประชาคมอาเซียน ก็ไม่ได้ผลก้าวหน้า กลับมีแต่จะได้ผลถอยหลังเข้าคลองแล้วเข้ารกเข้าพงมากกว่าเก่า

          ม. รามคำแหง น่าจะขยับขยายประเด็นประวัติศาสตร์สุวรรณภูมิและอุษาคเนย์ให้กว้างขวางกว่าการเรียนการสอนตามปกติ โดยสร้างเป็นกิจกรรมแบ่งปันความรู้สู่สาธารณะด้วย ก็จะเป็นคุณูปการต่อสังคมไทยอย่างมหาศาล

          หน่วยงานหลายหน่วยที่รับผิดชอบอยุธยามรดกโลก ต้องร่วมกันพิจารณาตัวเอง อย่ามัวโทษคนอื่น เมื่อฝรั่งเผยแพร่ข้อบกพร่องของอยุธยาไปทั่วโลก

          อุทยานประวัติศาสตร์อยุธยา (จ. พระนครศรีอยุธยา) เป็นมรดกโลก 1 ใน 10 แห่งของเอเชียที่กำลังตกอยู่ในอันตราย เสี่ยงถูกทำลายจนไม่สามารถซ่อมแซมบูรณปฏิสังขรณ์ได้อีก เพราะกระแสเชี่ยวกรากของการขยายตัวทางเศรษฐกิจและการท่องเที่ยว บางแห่งตกอยู่ท่ามกลางสงครามด้วย

          นี่เป็นข้อความของนายเจฟฟ์ มอร์แกน ผู้อำนวยการบริหารกองทุนมรดกโลก ที่บอกกับสำนักข่าวต่างประเทศแห่งหนึ่ง แล้วแพร่กระจายออกไปทั่วโลก

          กองทุนมรดกโลก (Global Heritage Fund) ที่แถลงข่าวมรดกโลกอยู่ในภาวะอันตรายนี้ เป็นกองทุนเอกเทศไม่อยู่ในสังกัดยูเนสโก (ถ้าจะหมายถึงกองทุนมรดกโลกในสังกัดยูเนสโก ต้องมีชื่อภาษาอังกฤษว่า World Heritage Fund)

          ถึงจะเป็นเอกเทศ ไม่สังกัดยูเนสโก แต่กองทุนฯนี้ไม่ได้แถลงผิดพลาดหรือคลาดเคลื่อนจากความจริง

          เพราะในสภาพแท้จริงแล้ว อยุธยาถูกคุกคามรอบด้าน ไม่ว่าจะชี้ตรงไหนก็ล้วนอันตรายรุนแรงระดับ“สงคราม”ท้องถิ่นทั้งนั้น ใครไปใครก็เห็นมานานหลายปีดีดัก แล้วพากันเรียกร้องให้หน่วยงานรัฐจัดการแก้ไขตั้งแต่ก่อนเป็นมรดกโลก จนเป็นมรดกโลกแล้วกลับยิ่งถูกคุกคามมากกว่าเก่า เพราะทุกหนทุกแห่งมีแก่งแย่งผลประโยชน์ส่วนตนทั้งนั้น

          แต่หน่วยงานรัฐจัดการอะไรไม่ได้ ที่ทำกันไปทุกวันนี้คือ“แก้ผ้า”เอาหน้ารอด แล้วซุก“ขี้”ไว้ใต้พรม

          พรรคการเมืองทุกพรรคที่ได้อำนาจบริหารประเทศ ต่างพากันหลีกเลี่ยงไม่แก้ไขและไม่จัดการปัญหาอยุธยามรดกโลก เพราะเกรงจะกระทบคะแนนเสียงที่หัวคะแนนมีผลประโยชน์ทับซ้อนมหาศาล

          ราวกับว่าคะแนนเลือกตั้งของพรรคการเมืองมี“คุณค่า”สูงกว่าหลักฐานประวัติศาสตร์แห่งชาติของไทย และมี“มูลค่า”มากกว่ารายได้จากการท่องเที่ยว

          ฉะนั้น หน่วยงานที่รับผิดชอบมรดกโลกอยุธยา ทั้งส่วนกลาง, ส่วนภูมิภาค, ส่วนท้องถิ่น ต้องพิจารณาตัวเอง อย่ามัวแต่แก้ตัวและโต้แย้งกองทุนฯเอกเทศนี้ เพราะเขาไม่มีอะไรผิดพลาด แต่ที่ทำไม่ถูกมาตลอดคือไทย

          แม้วันนี้ยังไม่ถูกถอดมรดกโลก แต่วันหน้าไม่แน่ เพราะหลักฐานพยานเห็นทนโท่ ว่าโบราณสถานในอยุธยาถูกกระทำย่ำยียับเยินเกินที่โลกจะทนดูอีกต่อไป

          สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ (สบศ.) กระทรวงวัฒนธรรม เติบโตขึ้นจากสถาบันทางศิลปะ 2 แห่ง ในสังกัดกรมศิลปากร คือ

          1. วิทยาลัยนาฏศิลป มีกำเนิด พ.ศ. 2477

          2. วิทยาลัยช่างศิลป มีกำเนิด พ.ศ. 2495

          วิทยาลัยทั้ง 2 แห่ง ตั้งอยู่รอบโบสถ์วัดพระแก้ว วังหน้า ซึ่งเป็นเขตโบราณสถานสำคัญของกรุงรัตนโกสินทร์

          พ.ศ. 2541 สบศ. จัดตั้งในสังกัดกรมศิลปากร แล้วให้อยู่รอบโบสถ์วัดพระแก้ว วังหน้า

          พ.ศ. 2550 สบศ. ไม่ขึ้นกับกรมศิลปากร แยกเป็นหน่วยงานสังกัดกระทรวงวัฒนธรรม

          พ.ศ. 2551 สบศ. เริ่มย้ายบางส่วนไปอยู่ที่ใหม่กว้างขวาง  ต. ศาลายา อ. พุทธมณฑล จ. นครปฐม (ใกล้ ม. มหิดล) ตามมติรัฐบาลสมัยนั้น

          แต่ผู้บริหารยุคนั้นไม่ย้ายไปทั้งหมด ยังยึดพื้นที่รอบโบสถ์วัดพระแก้ว วังหน้า ไว้ตามเดิม แล้วพยายามยื้อให้ยืดเยื้อด้วยการทำกิจกรรมสิ่งต่างๆ เช่น โรงละครวังหน้า, โรงอาหาร ฯลฯ

          ถ้านับตั้งแต่แรกมีวิทยาลัยนาฏศิลปจนปัจจุบัน 2477-2555 ก็รวม 78 ปี นานมากแล้ว ไม่ควรอยู่ต่อไปมากกว่านี้ เท่ากับทำผิดกฎหมายโบราณสถาน

          เมื่อ พ.ศ. 2477 เพียง 2 ปี หลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง (24 มิถุนายน 2475) เพิ่งตั้งกรมศิลปากรขึ้นใหม่ได้ปีเดียว (เมื่อ พ.ศ. 2476) อะไรๆยังไม่เข้าที่

          ผู้มีอำนาจครั้งนั้นจึงให้ใช้พื้นที่รอบโบสถ์วัดพระแก้ว วังหน้า ซึ่งเป็นโบราณสถาน ไปพลางก่อน เพื่อให้มีการเรียนการสอนเกี่ยวกับนาฏศิลป์และดนตรีแก่ประชาชน ซึ่งเป็นแนวคิดทันสมัยในยุคนั้น

          ถึงบัดนี้นานมาก 78 ปีแล้ว ถ้าไม่รักษากฎหมาย มี ส.ส. หลายท่านพูดตรงกันว่าเข้าข่ายละเว้นปฏิบัติหน้าที่ โดยปล่อยให้มีผู้บุกรุกทำลายโบราณสถานสำคัญของกรุงรัตนโกสินทร์         

          กรณีอย่างนี้ ถ้าผู้บุกรุกเป็นเอกชนคนทั่วไป ป่านนี้ถูกเจ้าหน้าที่ไล่จับส่งฟ้องศาลพิพากษาติดคุกติดตะรางไปแล้ว

          สิ่งนี้สะท้อนให้เห็นลักษณะอำมาตย์ใช้อำนาจสองมาตรฐานที่รัฐบาลนี้เคยประณามรัฐบาลก่อน

          “พลังลาว”จากลุ่มน้ำโขง มีอยู่ในตัวตนและสำนึกของกลุ่มคนที่เคลื่อนย้ายมาอยู่ลุ่มน้ำเจ้าพระยา ไม่ได้สูญหายไปทางไหน

          ต่อมาเมื่อรับวัฒนธรรมมอญ-เขมรเต็มที่แล้ว แม้จะเรียกตัวเองด้วยชื่อสมมุติขึ้นใหม่ว่า“คนไทย” แต่“พลังลาว”ทั้งหลายบ้างก็ยังตกค้าง และบ้างก็ปรับเปลี่ยนเป็นวัฒนธรรมใหม่แล้ว แต่ยังเหลือเค้าให้เห็นได้ไม่น้อย ดังที่สำรวจพบ เช่น แถน, เซิ้ง, ขับลำ, สำเนียงลาว, โคลงกลอน ฯลฯ

แถน เป็นขุนแผน

          โองการแช่งน้ำ เรียกพระพรหม ว่า ขุนแผน ในโคลงสองฝั่งโขง ตอนไฟบรรลัยกัลป์ล้างโลก แล้วมีฝนมาดับไฟ เมื่อเย็นลงก็เกิดสวรรค์ จากนั้นพระพรหมเริ่มเนรมิตสร้างโลกมีดินมีฟ้า ว่า

          ขุนแผน     แรกเอาดิน      ดูที่

                        ทุกยั้งฟ้า        ก่อคืน

          ขุนแผน ตรงนี้คือแถน ผีฟ้าผู้สร้างโลก, คน, และทุกสิ่งทุกอย่างในวัฒนธรรมลาว แต่เมื่อแพร่มาอยู่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาภาคกลางแล้วคนออกเสียงเพี้ยนเป็น แผน

          เป็นพยานว่ากวีปราชญ์ราชบัณฑิตในราชสำนักอโยธยา-ละโว้ ยุคก่อนกรุงศรีอยุธยา ที่แต่งโองการแช่งน้ำยังยกย่องแถน แล้วบรรดาเจ้านายขุนนางและทหารใหญ่ที่ต้องเข้าพิธีถือน้ำฯ ยุคนั้นก็ยกย่องแถนเป็นผีสูงสุด เมื่อจะเรียกพระพรหมเทวดาสูงสุดของพราหมณ์ จึงเรียกด้วยความคุ้นชินของคนเคยอยู่ในวัฒนธรรมลาวด้วยคำว่าแถน แต่ออกสำเนียงเพี้ยนเป็นแผน ซึ่งเป็นสิ่งปกติทุกยุคทุกสมัย

เซิ้ง เป็น ร้องระเบ็ง

          เซิ้ง เป็นพิธีกรรมสื่อสารด้วยการวิงวอนร้องขอโดยกลุ่มคนหลายคน เพื่อความอยู่รอดของชุมชนเป็นส่วนรวม เช่น เซิ้งบั้งไฟ, เซิ้งนางแมว ฯลฯ ที่เชื่อกันว่าเป็นพิธีกรรมขอฝน

          ราชสำนักโบราณก่อนยุคอยุธยา ยกย่องเซิ้งไปปรุงให้ประณีตเพื่อใช้ในพิธีหลวง  มีระบุอยู่ในกฎมณเฑียรบาลว่า ระเบ็ง หรือ โอละพ่อ

          สมมุติผู้เล่นกลุ่มหนึ่งเป็นกษัตริย์มาจากหลายเมือง ต่างก็ถืออาวุธคือคันศร พร้อมกันเดินทางจะไปเฝ้าพระอิศวรที่เขาไกรลาส  แล้วถูกขัดขวางจากผู้มีฤทธิ์ที่สาป จนสลบไปทั้งหมด ในที่สุดผู้มีฤทธิ์สงสารจึงถอนคำสาปให้กษัตริย์ต่างๆฟื้นขึ้นมาแล้วพากันกลับบ้านกลับเมืองของตน

          การละเล่นมีเครื่องมือตีประกอบอย่างเดียวคือฆ้อง 3 ใบเถา ที่เรียกกันต่อมาว่า ฆ้องระเบ็ง ตีเป็นเสียง สูง กลาง ต่ำ กำกับจังหวะร้อง(หรือเซิ้ง) และรับร้องของผู้เล่น ซึ่งเริ่มด้วยบทถวายบังคมว่า

          โอละพ่อถวายบังคม โอละพ่อประนมกรทั้งปวง โอละพ่อบัวตูมทั้งปวง โอละพ่อบัวบานทั้งปวง ฯลฯ

          เพราะบทระเบ็งมักขึ้นต้นด้วยคำว่าโอละพ่อ บางทีจึงเรียกการละเล่นระเบ็งนี้ว่า โอละพ่อ ต่อจากนั้นเป็นบทเดินดงหรือชมดงว่า

          โอละพ่อเทวัญมาบอก โอละพ่อยกออกจากเมือง โอละพ่อจะไปไกรลาส รักแก้วข้าเอยจะไปไกรลาส ฯลฯ รักแก้วข้าเอยจะไปชมนก รักแก้วข้าเอยจะไปชมไม้ ฯลฯ

          แล้วก็ถึงบทปะทะ(หรือรบ), บทสาป, แล้วจบลงด้วยบทคืน

          วิธีเล่นมีง่ายๆ ให้ผู้เล่นต้นเสียงคนหนึ่งร้องนำขึ้นก่อนว่า โอละพ่อถวายบังคม แล้วผู้เล่นทั้งหมดร้องรับทวนซ้ำเป็นลูกคู่ขึ้นพร้อมกัน พร้อมกับทำท่าถวายบังคม เมื่อจบคำร้องแต่ละวรรค ผู้บรรเลงจะตีฆ้อง 3 ใบเถาไล่จากเสียงต่ำไปหาสูง และจากเสียงสูงลงมาหาต่ำ เป็นหนึ่งชุดทุกวรรค ต่อจากนั้นต้นเสียงเริ่มร้องวรรคต่อไป ผู้เล่นทั้งหมดก็ร้องรับเป็นลูกคู่ทวนซ้ำพร้อมกันเหมือนเดิม แล้วลุกขึ้นยืนยกเท้าย่างก้าว เข้าจังหวะแสดงกิริยาตามคำร้อง เมื่อถึงบทถูกสาปให้สลบก็ให้ผู้เล่นทุกคนลงนอนทำท่าเหมือนสลบ เมื่อถอนคำสาปให้ฟื้น ผู้เล่นก็ลุกขึ้นมาเพื่อเตรียมทำท่าเต้นตามบทต่อไป

          คำร้อง (เซิ้ง) คือภาษาร่ายเสรีที่ไม่เน้นสัมผัสระหว่างวรรค ส่วนระเบียบและทำนองร้องนำแล้วมีลูกคู่ร้องทวน ก็คือประเพณีเซิ้งในวัฒนธรรมลาวของชุมชนชาวบ้านตระกูลไทย-ลาวลุ่มแม่น้ำโขงที่ยังมีเหลืออยู่ทุกวันนี้นั่นเอง

ขับลำ เป็นขับเสภา

          เสภา เป็นคำแผลงจากภาษาสันสกฤต แล้วขอยืมใช้เรียกการขับลำอย่างตระกูลลาวชนิดหนึ่งว่าขับเสภา ที่มีกรับขยับกรอประกอบอย่างเดียวเท่านั้น ไม่มีเครื่องดนตรีอย่างอื่น

          แม้จะยืมคำว่าเสภามาจากภาษาสันสกฤต แต่ก็มิได้หมายความว่าประเพณีขับเสภามีแบบแผนมาจากอินเดียดังที่เชื่อกันมานาน เพราะในอินเดียไม่มีขับเสภา

          แต่คำว่าเสภา มีหลายอย่าง เช่น เสภาดนตรี, เสภามโหรี, และเสภาอื่นๆ ฯลฯ แล้วมีในเอกสารครั้งกรุงศรีอยุธยา เช่น กฎมณเฑียรบาล, บทละคร, พระราชกำหนดเก่า ฯลฯ ทั้งหมดนั้นล้วนไม่เกี่ยวข้องกับการขับเสภาที่มีกรับ แต่หมายถึง เจ้าพนักงาน, เจ้าหน้าที่, นักดนตรี, ฯลฯ

          ขับเสภาพร้อมขยับกรับมีพัฒนาการมาจากประเพณีขับลำคำขับของชาวบ้านในวัฒนธรรมลาว เช่น ขับซอ และหมอลำ ฯลฯ

          ขับและลำ เป็นการละเล่นดั้งเดิมของประชาชนชาวสยามในตระกูลไทย-ลาว ที่มีความหมายเดียวกันมาแต่ยุคเริ่มแรก คือการเปล่งเสียงและถ้อยคำเป็นทำนองอย่างเสรี มีความยาวไม่แน่นอน โดยเน้นถ้อยคำเป็นหลักนำทำนอง มักเล่นเล่าเรื่องและโต้ตอบระหว่างหญิง-ชาย

          การขับหรือลำยุคแรกๆ ใช้กรับทำด้วยกระบอกไม้ไผ่หรือซีกไม้ไผ่กระทบกันเป็นทำนองหรือจังหวะ มีร่องรอยเหลืออยู่ในกลุ่มชนเผ่าต่างๆในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเฉพาะที่อยู่ทางตอนใต้ของจีนทุกวันนี้

          ลาวอีสานมีไม้สองอันเรียกกั๊บแก้บ ตีกระทบประกอบจังหวะลำ เรียกหมอลำกั๊บแก้บ หรือหมอลำกรับ แต่ชาวไทยใหญ่ในพม่ามีประเพณีการเล่นเพลงพร้อมด้วยกรับเรียกว่าขับ โต้ตอบระหว่างชาย-หญิง

          ประชาชนชาวบ้านบริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาเคยมีประเพณีขับลำคำกลอนต่างๆมานานมากทีเดียว อาจมีมาแล้วตั้งแต่บ้านเมืองยุคแรกๆ จึงมีประเพณีขับซออยู่ในราชสำนักรุ่นเก่าแล้วต่อเนื่องมาถึงสมัยกรุงศรีอยุธยา ดังมีร่องรอยอยู่ในอนิรุทธคำฉันท์ ว่า “ปี่แคนซอลอง สำหรับลบอง เลบงเฉ่งฉันท์”

          แต่ในชุมชนชาวบ้านพลิกแพลงการละเล่นได้เสรีและโลดโผนมากกว่าราชสำนัก จึงมีการละเล่นว่าเพลงสดด้นพร้อมกับกรอกรับสลับมโหรี ดังมีบันทึกของลาลูแบร์เล่าบรรยากาศสมัยสมเด็จพระนารายณ์ฯ ไว้

          นานเข้าช่างขับชาวบ้านก็รับแบบแผนของชนชั้นสูงไปทีละน้อยๆ โดยพัฒนาคำขับพื้นเมืองให้เป็นกลอนที่มีระเบียบคำส่งสัมผัสต่อเนื่องอย่างบทละคร หรือกลอนเพลง (ปัจจุบันเรียก กลอนแปด)

          แต่ถึงกระนั้นช่างขับก็ยังคงรักษาประเพณีขับลำลาวดั้งเดิมไว้อย่างเหนียวแน่น เช่น

          คำขับลำดั้งเดิม มักขึ้นต้นว่า “แต่นั้น จักกล่าวเบื้องตามเรื่องนิทาน…” หรือ “บัดนี้  จักกล่าวเบื้องตามเรื่องนิทาน…”

          ช่างขับก็จะปรุงให้มีเค้าเดิม มีตัวอย่างอยู่ในบทเสภาสมัยต่อมาว่า “จะกล่าวถึงเรื่องขุนแผนกับขุนช้าง ทั้งนวลนางวันทองผ่องศรี” หรือ “ทีนี้จะกล่าวถึงนายจันศร กล้าหาญมาแต่ก่อนดังราชสีห์” หรือ “ทีนี้จะกล่าวเรื่องเมืองสุพรรณ ยามสงกรานต์คนนั้นก็พร้อมหน้า”

          ในที่สุดชื่อเสภาก็ถูกริบเป็นของช่างขับ ดังบทพระราชนิพนธ์เรื่องสังข์ทองของรัชกาลที่ 2 บอกว่า “เจ้าเงาะหัดตีกรับขับเสภา รจนาปั่นฝ้ายสบายใจ”

สำเนียงลาว เป็นสำเนียงหลวง

          สำเนียงพูดของคนไทยสมัยแรกเคลื่อนย้ายลงมาอยู่ลุ่มน้ำเจ้าพระยา เป็นสำเนียงลาวหลวงพระบาง

          แล้วมีตำนานสนับสนุนสอดคล้องกันเรื่องขุนบรม(อยู่หลวงพระบาง)ให้ลูกชายคนหนึ่งแยกครัวมาสร้างบ้านแปลงเมืองทางลุ่มน้ำเจ้าพระยา

          ส่งผลให้สำเนียงชาวสยามยุคอยุธยาใกล้เคียงสำเนียงลาว ฟังได้จากคำ“เจรจาโขน”ที่ไม่เปลี่ยนแปลงขนบ จึงเป็นพยานว่าสำเนียงหลวงในราชสำนักอยุธยาก็ใกล้เคียงสำเนียงลาว แต่ทุกวันนี้เรียก“เหน่อ”อย่างเดียวกับสำเนียงสุพรรณ (ควรอ่านเพิ่มเติมอีกในบทความเรื่อง สืบสำเนียงชาวกรุงเก่าจากเสียงเจรจาโขนและจินดามณี โดยวริษา กมลนาวิน ภาควิชาภาษาศาสตร์ คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัย
ธรรมศาสตร์ พิมพ์ในศิลปวัฒนธรรม ฉบับมีนาคม 2547 หน้า 44-47)

โคลงกลอน

          โคลงกลอนที่มีบริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยา ไม่มีในคัมภีร์อินเดีย เพราะเป็นฉันทลักษณ์ดั้งเดิมสองฝั่งโขงที่มี“พลังลาว”เป็นรากฐานสำคัญ เช่น ร่าย, โคลง, กลอน (มีรายละเอียดอีกมากในหนังสือ โองการแช่งน้ำ ของ จิตร ภูมิศักดิ์ พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2525)

          ทั้งหมดที่บอกมา ย่อมเป็นพยานว่าในราชสำนักสยามและในความเป็นไทย มี“พลังลาว”