หมวดหมู่ ‘มติชน สุดสัปดาห์’

ส่งขวัญขึ้นเมืองฟ้า มีหมานำ ต้องไปทางน้ำ

มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 16 มิถุนายน 2560

 

งานศพ (9)

 

ส่งขวัญขึ้นเมืองฟ้า

มีหมานำ ต้องไปทางน้ำ

 

          เมื่อนานไปขวัญหายถาวรแล้ว ต้องทำพิธีส่งขวัญขึ้นเมืองฟ้า มีหมานำ ต้องไปทางน้ำ เพื่อรวมกับผีขวัญบรรพชน

          สมัยอยุธยา มีเผาศพตามประเพณีรับจากอินเดีย แต่ยังสืบเนื่องเก็บกระดูกตามคติดั้งเดิม พระบรมอัฐิพระเจ้าแผ่นดินเชิญโดยเรือนาคไปทางแม่น้ำ เพื่อบรรจุในพระสถูปที่กำหนด

          หลังมีพระเมรุมาศ พระบรมศพถูกเชิญโดยราชรถ แต่หัวท้ายราชรถเป็นรูปนาค เป็นสัญลักษณ์หลงเหลือตกค้างจากเรือนาค

 

ส่งขวัญขึ้นเมืองฟ้า

          พิธีสู่ขวัญเป็นข้อความบอกทางผีขวัญ ว่าคนตายต้องล่องเรือแพทางน้ำไปเมืองฟ้า มีร่องรอยเหลืออยู่ในไต-ไท บางกลุ่มของเวียดนามภาคเหนือ

          เริ่มด้วยบอกเล่าประวัติคนตาย ตั้งแต่ปฏิสนธิ กระทั่งเติบโตเป็นผู้ใหญ่ แล้วแต่งงานมีลูกมีหลานจนแก่เฒ่าเจ็บไข้ล้มตาย (เพิ่มเติม…)

ขวัญหายต้องเรียกขวัญ ต้นแบบเวียนเทียนทำขวัญ

มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 9 มิถุนายน 2560

 

งานศพ (8)

 

ขวัญหายต้องเรียกขวัญ

ต้นแบบเวียนเทียนทำขวัญ

 

          คนตาย ขวัญไม่ตาย แต่ขวัญหายจากร่าง แล้วหลงทางจนหาทางกลับไม่ได้ กลับไม่ถูก

          ญาติพี่น้องลูกหลานต้องทำพิธีเรียกขวัญ มีการละเล่นเสียงดังเพื่อสนุกครึกครื้นเฮฮา หวังให้ขวัญได้ยิน จะได้กลับถูกทางเข้าร่างได้

          เรียกขวัญคนหายป่วย มีตัวอย่างคำเรียกขวัญของไทดำในเวียดนาม โดย (หมอ) ผีมด ดังนี้

          “ขวัญเอ๋ย… ยามลงจากฟ้ามาสู่โลกข้างล่างนี้ อย่าได้ไปผิดทาง อย่าผ่านไปทางอื่น ที่ไม่ถูก ถ้าเส้นทางมันลำบาก ค่อยๆ ลงมา… ขวัญเอ๋ย… อย่าได้หยุดที่บ้านที่ไม่รู้จัก ขวัญเอ๋ย… อย่าได้กระจัดกระจายอยู่กลางหาว ถ้าเจ้าไปอยู่เหนือฟ้า ก็จะกลายเป็นบ้า ถ้าเจ้าไปหยุดอยู่บนฟ้า เจ้าก็จะโง่เง่า ลงมาเถอะ ลงมาที่พื้นดินข้างล่างนี้… กลับมาเรือนของเจ้าเถอะ” (เพิ่มเติม…)

งันเฮือนดี ต้นแบบรื่นเริงงานศพ

มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 2 มิถุนายน 2560

 

งานศพ (7)

 

งันเฮือนดี

ต้นแบบรื่นเริงงานศพ

 

สำเนาภาพถ่ายเครื่องมือสำริด ราว 2,500 ปีมาแล้ว มีลายสลักรูปบุคคลคล้ายหมอแคนหมอขวัญในงันเฮือนดี ขุดพบในหลุมศพที่เวียดนาม

งันเฮือนดี พิธีเรียกขวัญคืนร่างคนตาย ราว 2,500 ปีมาแล้ว มีหมอแคนกับหมอขวัญขับลำคำเรียกขวัญ แล้วฟ้อนประกอบ ยังทำสืบเนื่องบางแห่งจนปัจจุบันบริเวณลุ่มน้ำโขง (แต่ส่วนมากทำอย่างประเพณีพุทธหมดแล้ว) ลายเส้นจำลองจากลายสลักบนเครื่องมือสำริด (ภาพในล้อมกรอบ) พบที่เวียดนาม

 

          งันเฮือนดี หมายถึงมีการละเล่นรื่นเริงบนเรือนมีคนตาย (ขวัญไม่ตาย)

          พิธีศพของไทดำ สุมิตร ปิติพัฒน์ อธิบายงานศพของไทดำในเวียดนาม ว่าเมื่อคนมีชีวิตตามปกติ ขวัญจะอยู่ในร่างกายของคนตามอวัยวะต่างๆ อย่างครบถ้วน หากขวัญออกจากร่างไปบางส่วน (เมื่อคนตกใจหรือเจ็บไข้) ญาติพี่น้องต้องทำพิธีเรียกขวัญ, สู่ขวัญ ให้กลับเข้าสู่ร่างกายตามเดิม คนนั้นจึงจะหายเจ็บไข้ (เพิ่มเติม…)

เรียกขวัญหลายวันหลายคืน เพราะขวัญหาย ไม่คืนร่าง

มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 26 พฤษภาคม 2560

 

งานศพ (6)

 

เรียกขวัญหลายวันหลายคืน

เพราะขวัญหาย ไม่คืนร่าง

 

           มหรสพสนุกสนานเฮฮาในงานศพของไทยทุกวันนี้ มีเหตุจากความเชื่อเรื่องขวัญในศาสนาผีหลายพันปีมาแล้วของคนทุกเผ่าพันธุ์ในอุษาคเนย์ ว่า คนตาย ขวัญไม่ตาย แต่ขวัญหายออกจากร่าง แล้วหลงทางกลับไม่ได้ ถ้าเรียกขวัญกลับคืนร่างเหมือนเดิม คนก็ฟื้นเป็นปกติ

           ดังนั้นเมื่อมีคนตาย เครือญาติพี่น้องต้องเชิญหมอผีหมอขวัญขับลำคำคล้องจองทำพิธีเรียกขวัญหลายวันหลายคืน โดยทั้งชุมชนตีเกราะเคาะไม้ประโคมฆ้องกลองปี่ร้องรำทำเพลงเต้นฟ้อนสนุกสนานเฮฮา ส่งเสียงดังกึกก้องให้ขวัญได้ยิน ขวัญจะได้กลับถูกทางตามเสียงนั้น แล้วคืนร่าง

           การละเล่นเรียกขวัญเหล่านี้ เป็นต้นแบบพิธีศพปัจจุบัน เช่น (1) พระสงฆ์สวดอภิธรรม (2) ชาวบ้านสวดคฤหัสถ์ (3) มหรสพและดนตรีปี่พาทย์ต่างๆ (เพิ่มเติม…)

ขวัญเอ๋ย ขวัญมา พิธีทำขวัญ

มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 19 พฤษภาคม 2560

 

งานศพ (5)

 

ขวัญเอ๋ย ขวัญมา

พิธีทำขวัญ

 

          คนพื้นเมืองอุษาคเนย์ รวมถึงคนไทยกลุ่มต่างๆ ที่มีหลักแหล่งอยู่ทั้งในและนอกดินแดนประเทศไทยตั้งแต่สมัยโบราณจนถึงปัจจุบัน ล้วนมีความเชื่อเหมือนกันมาช้านานแล้วว่าคนเรามีส่วนประกอบสําคัญอยู่ 2 ส่วน ได้แก่

          ส่วนที่เป็นตัวตน ได้แก่ ร่างกาย และ

          ส่วนที่ไม่เป็นตัวตน ได้แก่ ขวัญ ซึ่งมีเพียงหน่วยเดียว แต่ฝังกระจายอยู่ทั่วทุกแห่งหรือทุกส่วนของร่างกายตั้งแต่เกิดมา เช่น ขวัญหัว ขวัญตา ขวัญมือ ขวัญแขน ขวัญขา ฯลฯ และมีความสําคัญมากเท่าๆ กับส่วนที่เป็นตัวตนหรือร่างกาย

          ถ้าขวัญอยู่คู่กับร่างกาย เจ้าของขวัญจะมีความสุขสบาย แต่ถ้าขวัญออกจากร่างกายไป เจ้าของขวัญจะไม่เป็นปกติ อาจเจ็บไข้ได้ป่วยจนถึงตาย (เพิ่มเติม…)

ขวัญ มีรูปร่าง เป็นลวดลายศักดิ์สิทธิ์

มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 12 พฤษภาคม 2560

 

งานศพ (4)

 

ขวัญ มีรูปร่าง

เป็นลวดลายศักดิ์สิทธิ์

 

          ขวัญเป็นอำนาจกำหนดและกำกับการมีชีวิตของมนุษย์ว่าเป็นคนหรือผี หากขวัญสิงสู่อยู่ตามอวัยวะในร่างกายครบถ้วน ผู้นั้นเป็นคน หากขวัญแยกตัวหนีออกไป ผู้นั้นเป็นผี เรียกผีคน ขวัญที่แยกตัวหนีไป เป็นผีขวัญ

          [จากบทความเรื่อง “ผลงานชิ้นเอกของอาจารย์คำจอง” โดย พิเชฐ สายพันธ์ ในหนังสือ ทฤษฎีบ้านเมืองฯ สำนักพิมพ์สร้างสรรค์ พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2553 หน้า 31]

          ด้วยเหตุนี้เอง ผีกับคนเกี่ยวข้องกันเสมอ โดยมีกิจกรรมเซ่นผีเลี้ยงผี แล้วไปมาหาสู่ระหว่างผีกับคนไม่ขาด ดังมีข้อความตอนเริ่มต้นนิทานลุ่มน้ำโขง เรื่องกำเนิดมนุษย์จากน้ำเต้าปุง กล่าวถึงกำเนิดจักรวาลมีดินหญ้าฟ้าแถน โดยผีกับคนไปมาหาสู่กันสม่ำเสมอ ว่า “ก่อเป็นดินเป็นหญ้าเป็นฟ้าเป็นแถน ผีแลคนเที่ยวไปมาหากันบ่ขาด” (เพิ่มเติม…)

เชิญขวัญ ตามประเพณีผี, พุทธ, พราหมณ์

มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 5 พฤษภาคม 2560

 

งานศพ (3)

 

เชิญขวัญ

ตามประเพณีผี, พุทธ, พราหมณ์

 

          วิญญาณในศาสนาพุทธ กับพิธีกรรมในศาสนาพราหมณ์ นำเข้าจากอินเดีย มีบทบาทแทนที่ความเชื่อดั้งเดิมของภูมิภาคอุษาคเนย์เรื่องขวัญในศาสนาผี

          ส่งผลให้ความทรงจำพร่าเลือนเกี่ยวกับขวัญ แล้วอธิบายต่างจากเดิม ดังพบในหนังสือประชุมเชิญขวัญ (เมื่อ พ.ศ. 2461) มีข้อความคำนำของ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ จะคัดมาบันทึกสืบอายุไว้ ดังนี้ (เพิ่มเติม…)

ขวัญของคน มองไม่เห็น จับต้องไม่ได้

มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 28 เมษายน 2560

 

งานศพ (2)

 

ขวัญของคน

มองไม่เห็น จับต้องไม่ได้

 

          คนพื้นเมืองอุษาคเนย์นับถือศาสนาผี และทุกชาติพันธุ์มีความเชื่อคล้ายคลึงกันเกี่ยวกับขวัญตั้งแต่หลายพันปีมาแล้ว สืบจนทุกวันนี้

          เชื่อว่าคนตายเพราะขวัญหายจากร่างของคน แล้วหาทางกลับร่างไม่ถูก ถ้าเรียกขวัญคืนร่างได้คนก็ฟื้นคืนเป็นปกติ จึงมีพิธีเรียกขวัญต่อเนื่องหลายวันหลายคืน ขอให้ขวัญกลับเข้าร่าง (แต่ไม่สำเร็จ)

          หลังรับศาสนาพุทธจากอินเดียและลังกา มีความเชื่อเปลี่ยนไปเป็นเรื่องวิญญาณ แต่พิธีศพแบบพุทธก็ถูกปรับเป็นแบบศาสนาผี มีพิธีกรรมใช้เวลานานมาก อาจนานที่สุดในโลกก็ได้ (เพิ่มเติม…)

คนตาย เพราะขวัญหาย ต้องทำพิธีเรียกขวัญนานหลายวัน : งานศพปัจจุบัน สืบทอดพิธีกรรมหลายพันปีมาแล้ว

มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 21 เมษายน 2560

 

งานศพ (1)

 

คนตาย เพราะขวัญหาย

ต้องทำพิธีเรียกขวัญนานหลายวัน

: งานศพปัจจุบัน สืบทอดพิธีกรรมหลายพันปีมาแล้ว

 

       งานศพเป็นพิธีกรรมสำคัญและยิ่งใหญ่ที่สุดในชีวิตของมนุษย์ทั้งโลก

       ในไทยมีงานศพต่อเนื่องยาวนานหลายวันหลายคืน แล้วมีมหรสพร้องรำทำเพลง ดีดสีตีเป่าสนุกสนานด้วยฆ้องกลองปี่ ล้วนเกี่ยวข้องกับความเชื่อเรื่องขวัญในศาสนาผีของอุษาคเนย์หลายพันปีมาแล้ว

       จะรวบรวมหลักฐานประวัติศาสตร์ โบราณคดี และมานุษยวิทยา เท่าที่หาได้มาตีความและอธิบาย แล้วเรียบเรียงเล่าเรื่องอย่างง่ายๆ ไม่เคร่งครัด ตามลำดับตั้งแต่ต้นจนปลาย เช่น (เพิ่มเติม…)

สร้างสรรค์ สู่ร่วมสมัย ศาสนาไทยไม่ห้ามขับร้องและประโคมดนตรี

มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 14 เมษายน 2560

 

เทศน์มหาชาติ มาจากไหน? (8)

 

สร้างสรรค์ สู่ร่วมสมัย

ศาสนาไทยไม่ห้ามขับร้องและประโคมดนตรี

 

          เทศน์มหาชาติทำนองต่างๆ ด้วยเสียงเอื้อนโหยหวนและเล่นลูกคอ เป็นพิธีกรรมทางความเชื่อในศาสนาไทย ไม่กำหนดตายตัวว่าต้องมีเมื่อไร? จึงมีได้ทั้งในพรรษาและนอกพรรษา ทั้งหน้าร้อนมาก และหน้าร้อนมากกว่า

          ที่สำคัญ คือ อยู่นอกคำสอนอุโบสถศีล ข้อ 7 ของศาสนาพุทธ เพราะไม่มีในศาสนาไทย

          คนไทยส่วนมากนับถือศาสนาไทย ซึ่งมีศาสนาผีเป็นรากฐานอันแข็งแกร่ง (แต่มักหลงว่านับถือศาสนาพุทธ)

          แล้วประดับประดาศาสนาผีด้วยสิ่งละอันพันละน้อย ที่รับบริจาคศาสนาพราหมณ์กับศาสนาพุทธ โดยเลือกเอาส่วนที่ไม่ขัดกับหลักผี เพื่อให้ดูดี มีสง่าราศี ทันสมัย น่าเลื่อมใสศรัทธากว่าเก่าเท่านั้น (เพิ่มเติม…)