มติชนรายวัน ฉบับประจำวันศุกร์ที่ 20 เมษายน 2555
สงกรานต์ เป็นเทศกาลการปลดปล่อย ให้ละเมิดข้อห้ามตามประเพณีได้โดยไม่ถือสาเป็นความผิด เพื่อผ่อนคลายความตึงเครียดที่มีมาตลอดทั้งปี
แต่ต้องไม่ส่งผลร้ายให้ตัวเองและคนอื่นบาดเจ็บล้มตาย
การผ่อนคลายความตึงเครียดครั้งสำคัญของไทยที่เพิ่งผ่านไปหยกๆ ได้จากกิจกรรมสงกรานต์ในดินแดนลาวและกัมพูชา (เพิ่มเติม…)
มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพฤหัสบดีที่ 19 เมษายน 2555
บางกอก กร่อนจากชื่อ บางมะกอก อยู่บริเวณหน้าวัดอรุณฯ ผมเขียนอธิบายพร้อมแผนที่ไว้ในหนังสือกรุงเทพฯ มาจากไหน? (พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2548) มีความดังต่อไปนี้
แผนที่แสดงบริเวณบางกอกก่อนขุดคลองลัด
ก่อนขุดคลองลัดแม่น้ำเจ้าพระยา บริเวณเดิมเป็นพื้นที่เรือกสวนลุ่มต่ำมีทางน้ำธรรมชาติสายเล็กๆ ที่ชักน้ำจากด้านเหนือลงทางด้านใต้อยู่บ้าง แต่ยังไม่เชื่อมกัน (เพิ่มเติม…)
มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพุธที่ 18 เมษายน 2555
คลองคูเมืองกรุงธนบุรี ฝั่งธนบุรี ของพระเจ้าตาก คงยากจะมีชีวิตยืนยาวต่อไป
เพราะนอกจากจะถูกถมทับยับเยินไปส่วนมากแล้ว ที่เหลือเป็นส่วนน้อยก็ไม่มีใครดูแลขุดลอก เหมือนคลองคูเมืองในกรุงเทพฯ ขณะนี้จึงเป็นที่ทิ้งขยะหลังตึกแถวกับหลังบ้านเรือนสองฝั่ง (เพิ่มเติม…)
มติชนรายวัน ฉบับประจำวันอังคารที่ 17 เมษายน 2555
บทเห่กล่อมเป็นกลอนเพลงที่ไม่กำหนดจำนวนคำตายตัวจะมีกี่คำก็ได้ใช้เห่กล่อมในพิธีกรรมแล้วร้องเล่นทั่วไป กับใช้กล่อมลูกของคนในตระกูลไทย-ลาว มีมาแต่ยุคดึกดำบรรพ์ก่อนมีกรุงศรีอยุธยา
ครั้นถึงยุคอยุธยา เจ้าฟ้ากุ้งทรงปรับบทเห่กล่อมเป็น“กาพย์”ตามคัมภีร์ มีจำนวนคำกำหนดแน่นอน แล้วทรงพระนิพนธ์กาพย์เห่เรือและเห่ต่างๆเป็นเชิงสังวาสถึงหญิงคนรัก แต่ไม่ได้ใช้เห่เรือจริงๆ (เพิ่มเติม…)
มติชนรายวัน ฉบับประจำวันจันทร์ที่ 16 เมษายน 2555
คนไทยมีบรรพชนเป็นคนหลายเผ่าพันธุ์สุวรรณภูมิในอุษาคเนย์ตั้งแต่ยุคดึกดำบรรพ์ราว 3,000 ปีมาแล้ว เขมรจึงเป็นบรรพชนสายแหรกข้างหนึ่งของคนไทย
คนไทยในตระกูลไทย-ลาว เป็นคนกลุ่มหนึ่งที่ตั้งหลักแหล่งอยู่บริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยา ปะปนกับคนกลุ่มอื่นๆ เช่น ตระกูลมอญ-เขมร, ตระกูลชวา-มลายู, ฯลฯ แล้วแต่งงานผสมกลมกลืนทางเผ่าพันธุ์กันหลายพันปีมาแล้ว (เพิ่มเติม…)
มติชนรายวัน ฉบับประจำวันศุกร์ที่ 13 เมษายน 2555
โขน เล่นเรื่องเดียว คือรามเกียรติ์ แล้วไม่เล่นเรื่องอื่นเลย
ดังนั้นเมื่อจะเล่นโขน จึงไม่ต้องประกาศว่าเล่นเรื่องรามเกียรติ์ แต่ประกาศเล่นตอนอะไรไปทีเดียว เช่น โขนตอนนางลอย ไม่ต้องประกาศว่าโขนเรื่องรามเกียรติ์ ตอนนางลอย คนแต่ก่อนก็รู้ว่าเรื่องรามเกียรติ์
แต่สังคมปัจจุบันไม่ใช่อย่างเก่าอีก จึงไม่รับรู้เรื่องโขนเหมือนแต่ก่อน ดังนั้นผู้ประกาศทางโทรทัศน์จึงต้องย้ำทุกครั้งว่าจะมีโขนเรื่องรามเกียรติ์ ตอนนางลอย เพราะเกรงว่าคนสมัยนี้จะไม่รู้ว่าโขนเล่นเรื่องรามเกียรติ์ (เพิ่มเติม…)
มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพฤหัสบดีที่ 12 เมษายน 2555
ชุมชนดึกดำบรรพ์ในสุวรรณภูมิ มีประเพณีเลี้ยงผีบรรพชนหลังฤดูเก็บเกี่ยวในหน้าแล้งอยู่ก่อนรับสงกรานต์จากอินเดีย
เมื่อสงกรานต์ของราชสำนักแพร่หลายไปสู่ชุมชนชาวบ้าน พวกชาวบ้านก็ผนวกเลี้ยงผีพื้นเมืองเข้ากับสงกรานต์ ผีสำคัญของกัมพูชาลุ่มน้ำโขงและไทยลุ่มน้ำเจ้าพระยา คือ “แม่สี” (ที่คนยุคหลังๆไม่เข้าใจ เลยจับบวชบังคับให้เป็นบาลี-สันสกฤต แล้วสะกดว่า “แม่ศรี”) (เพิ่มเติม…)
มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพุธที่ 11 เมษายน 2555
สงกรานต์ในเขมร ถือเป็นปีใหม่เขมร มีก่อนไทย
ศิลาจารึกเขมรสมัยเมืองพระนคร ระบุชัดเจนว่าสงกรานต์มีแล้วในราชสำนัก ตั้งแต่ราวหลัง พ.ศ. 1600
ขณะนั้นบริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยาในไทยอยู่ปลายยุคทวารวดี ยังไม่มีกลุ่มชนเรียกตัวเองว่า“คนไทย” และยังไม่มีรัฐอยุธยา, รัฐสุโขทัย มีแต่พวกสยามพูดตระกูลภาษาไทย-ลาว เป็นประชากรชั้นล่างๆของบ้านเมืองสมัยนั้น (เพิ่มเติม…)
มติชนรายวัน ฉบับประจำวันอังคารที่ 10 เมษายน 2555
สงกรานต์ในลาว ถือเป็นปีใหม่ลาว
ผู้เชี่ยวชาญพงศาวดาร เคยอธิบายว่าราชสำนักลาวน่าจะรับสงกรานต์จากราชสำนักกัมพูชา เพราะวัฒนธรรมจากกัมพูชาแผ่ถึงสองฝั่งโขงบริเวณเวียงจัน ตั้งแต่ยุคพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 มีพยานสำคัญคือจารึกเมืองซายฟอง อยู่ทางใต้เวียงจัน (เพิ่มเติม…)
มติชนรายวัน ฉบับประจำวันจันทร์ที่ 9 เมษายน 2555
รดน้ำ, สาดน้ำ น่าจะเป็นประเพณีในศาสนาผีของชุมชนอุษาคเนย์มาแต่ดึกดำบรรพ์ แม้ไม่พบหลักฐานโดยตรง แต่ร่องรอยทางประเพณีพิธีกรรมก็เชื่อมโยงได้อย่างนั้น
ในพิธีเลี้ยงผีของชุมชนดั้งเดิมทั้งสุวรรณภูมิและอุษาคเนย์ ใช้น้ำทำความสะอาดเรือนและเครื่องมือทำมาหากินด้วยวิธีรด, ล้าง, สาด แล้วยังใช้อาบให้บรรพชนที่ตายไปแล้ว แต่มีกระดูกหรืออัฐิเหลือไว้บูชาเซ่นไหว้ตามประเพณีอุษาคเนย์ รวมทั้งอาบให้บรรพชนที่ยังมีชีวิตอยู่ เช่น ปู่ย่าตายาย ฯลฯ (เพิ่มเติม…)