คนไทย เป็นลูกผสมของคนหลายชาติพันธุ์ เช่น ตระกูลมอญ-เขมร, ม้ง-เย้า, ชวา-มลายู, ฯลฯ และไทย-ลาว ไม่ได้เชี่ยวชาญเรื่องข้าวมากกว่าคนอื่น

          “วัฒนธรรมข้าว” เป็นชื่อเรียกวิถีชีวิตของคนอุษาคเนย์อย่างกว้างๆรวมๆโดยนักวิชาการตะวันตกเมื่อนานมาแล้ว ทำนองเดียวกับเรียกวิถีชีวิตของชาวเม็กซิกันว่าเป็นกลุ่มชนใน“วัฒนธรรมข้าวโพด”

          นักวิชาการไทยจำนวนหนึ่งเมื่อหลายปีมาแล้วยังเรียกวิถีชีวิตคนอีสานและลาวว่าอยู่ใน“วัฒนธรรมปลาแดก” หรือวัฒนธรรมทำให้เน่าแล้วอร่อย เช่น ปลาแดก, ปลาร้า, น้ำปลา, กะปิ, น้ำบูดู, ฯลฯ

          แต่ทั้งวัฒนธรรมข้าวและวัฒนธรรมปลาแดก เป็นวัฒนธรรมร่วมของคนอุษาคเนย์ทั้งมวล ฉะนั้นจะตีกรอบว่าเป็นของไทยพวกเดียวหาได้ไม่

          นักโบราณคดีขุดพบเม็ดข้าวเก่าสุดที่แม่ฮ่องสอน ไม่น้อยกว่า 5,000 ปีมาแล้ว บางทีว่าเก่าถึง 7,500 ปีมาแล้วก็มี

          แต่จะเหมาว่าข้าวไทยเก่าสุดในโลกไม่ได้ เพราะเป็นวัฒนธรรมร่วมทั้งอุษาคเนย์

          นักวิชาการญี่ปุ่นศึกษาเรื่องข้าวในอุษาคเนย์ไว้มากที่สุด และมีหลายแง่หลายมุม ถึงขนาดศึกษาแกลบในอิฐยุคทวารวดี แล้วบอกว่าเป็นแกลบข้าวเมล็ดป้อมแบบข้าวเหนียว

          เมื่อศึกษาร่วมกับ“กับข้าว”ยุคดึกดำบรรพ์ และพิธีกรรมต่างๆ ทำให้น่าเชื่อว่าคนยุคแรกกินข้าวเหนียวเป็นอาหารหลักทั่วทั้งสุวรรณภูมิ บางพวกมาเปลี่ยนเป็นข้าวเจ้าในยุคหลังๆ

          คนทั้งอุษาคเนย์กินข้าวเป็นอาหารหลัก จึงปลูกข้าวได้ดีเหมือนกันหมด ไม่มีใครเชี่ยวชาญวิเศษกว่าใคร

          จะต่างกันก็ด้วยอยู่ภูมิประเทศไม่เหมือนกัน จึงมีวิธีปลูกข้าวต่างกันไป เช่น นาดอน, นาลุ่ม, นาทดน้ำ, นาหว่าน, นาดำ, นาหยอดหลุม เป็นต้น

          แต่มีวิชาข้าวเท่าๆกันมาแต่ดึกดำบรรพ์หลายพันปีมาแล้ว

          แม่น้ำลำคลอง ต้องให้มีกิจกรรมแบ่งปันและเผยแพร่ความรู้ควบคู่ไปกับมาตรการทางกฎหมาย ถึงจะขุดลอกและบำรุงรักษาใช้ระบายน้ำได้จริงในอนาคต

          เพราะมาตรการทางกฎหมายอย่างเดียวมีมาตั้งแต่แผ่นดิน ร.5 แต่ไม่สำเร็จ มีพยานอยู่ในพระราชบัญญัติว่าด้วยธรรมเนียมคลอง พ.ศ. 2413 สรุปย่อๆ ว่า

          1.   ห้ามเททิ้งสิ่งของลงคลอง 2. ห้ามทำสิ่งปลูกสร้างล้ำเข้าไปคลอง 3. ห้ามทำส้วมและถ่ายอุจจาระลงคลอง 4. ห้ามปลูกผักน้ำและต้นต่างๆ ในคลอง

          ทั้ง 4 ข้อห้าม ไม่มีใครทำตาม จึงลามถึงทุกวันนี้

          แผนแม่บทการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของ กยน. ครอบคลุม 3 ส่วน คือ พื้นที่ต้นน้ำ, กลางน้ำ, และท้ายน้ำ

          เฉพาะพื้นที่ท้ายน้ำให้ความสำคัญการเร่งระบายน้ำและผลักดันน้ำ โดยเร่งแก้ไขอุปสรรคระบายน้ำ ได้แก่ ถนน, สิ่งก่อสร้างในลำน้ำที่ขวางการระบายน้ำ รวมถึงกำจัดวัชพืชน้ำและผักตบชวา ร่วมกับติดตั้งอุปกรณ์และเครื่องผลักดันน้ำออกสู่ทะเล

          แม่น้ำลำคลองหลายสาย นอกจากมีวัชพืชน้ำและผักตบชวาที่มีขึ้นเองตามธรรมชาติแล้ว ชาวบ้านสองฝั่งยังทำแปลงลอยน้ำปลูกผักบุ้ง, ผักกระเฉด, ผักน้ำต่างๆ ส่งขายเป็นส่วนตัว เกือบเต็มพื้นที่แม่น้ำลำคลอง มีพยานอยู่แม่น้ำท่าจีนตอนบน

          นี่เท่ากับเอาเปรียบผู้อื่น แล้วก่อให้เกิดปัญหาน้ำไหลไม่สะดวกจนล้นท่วมทั่วไปด้วย

          กรมชลประทาน บอกว่าต้องเร่งแก้ไขฟ้องร้องขับไล่ผู้บุกรุกพื้นที่รับน้ำและที่ดินในเขตเส้นทางระบายน้ำทั่วประเทศมากกว่า 10,000 ราย กระจายหลายจังหวัด มีทั้งบุกรุกสร้างอาคารอยู่อาศัยและพาณิชยกรรม เกษตรกรรม

          จะทำจริง แล้วทำได้หรือไม่? ยังไม่รู้ ต้องรอน้ำหลากท่วมใหม่

          แม่น้ำลำคลองทุกแห่งควรมีป้ายบอกชื่อและอื่นๆ รวมถึงชื่อบ้านนามเมือง เช่น ภูเขา, ทุ่ง, หนอง, บึง ฯลฯ ก็ต้องทำพร้อมกันไป

          เพราะมาตรการทางกฎหมายอย่างเดียวไม่พอแน่ๆ ต้องมีกิจกรรมความเคลื่อนไหวแบ่งปันและเผยแพร่ความรู้ประวัติศาสตร์สังคมของแม่น้ำลำคลองควบคู่ไปด้วย โดยผลิตซ้ำสม่ำเสมอตลอดปี ตลอดไป

          แต่ใครจะทำ?

          อธิบดีฯ ปริศนา พงษ์ทัดศิริกุล เคยมีกิจกรรมแบ่งปันเผยแพร่ชื่อบ้านนามเมืองเมื่อหลายปีมาแล้ว น่าจะทำต่อให้หมดดีไหม?

          อยุธยา ยับเยินเกินจะฟื้นฟู มักกล่าวโทษพม่าด้วยความเคยชินที่ถูกครอบงำมานาน

          แต่แท้จริงแล้วยับเยินด้วยฝีมือคนภายในไทยกันเองนี่แหละเป็นส่วนมาก เริ่มตั้งแต่รื้อกำแพงเมืองเอาอิฐไปสร้างกรุงเทพฯ แล้วก็รื้อกันต่อเนื่องมาจนทุกวันนี้ยังไม่หยุด

          มีข่าวจากหนังสือพิมพ์ (31 มกราคม) ว่า

          นายวิทยา ผิวผ่อง ผู้ว่าราชการจังหวัดพระนครศรีอยุธยา กล่าวว่าขณะนี้ทราบเรื่องแนวกำแพงโบราณสถานวัดมหาธาตุ ตั้งอยู่ริมถนนนเรศวร ทรุดตัวและพังลงแล้ว และขณะนี้ตนได้สั่งการไปยังสำนักศิลปากรที่ 3 พระนครศรีอยุธยา ให้ส่งเจ้าหน้าที่เข้าไปตรวจสอบความเสียหายและทำสัญลักษณ์ให้นักท่องเที่ยวรู้ว่าเป็นจุดอันตราย เพื่อไม่ให้มีใครเข้าไปใกล้ ทั้งนี้ ยอมรับว่าจุดที่เกิดการทรุดและแตกร้าวลงนั้นเกิดจากปัญหาน้ำท่วมจริง

          ส่วนกรณีที่ทางจังหวัดพระนครศรีอยุธยา จะจัดงานยอยศยิ่งฟ้า อยุธยามรดกโลก และงานกาชาดประจำปี 2555 ระหว่างวันที่ 10-19 ก.พ. นี้โดยใช้พื้นที่บริเวณหลังวัดมหาธาตุทำการแสดงแสง สี เสียง สื่อผสม ซึ่งหลายคนเกรงว่าการแสดงและการจุดพลุอาจจะทำให้ตัวโบราณสถานวัดมหาธาตุเสียหายหนักมากไปกว่านี้นั้น

          ล่าสุดได้แจ้งไปยังกลุ่มนักแสดง และกลุ่มผู้จัดงานแล้วว่า การแสดงแสงสีเสียงในปีนี้จะไม่ใช้ฉากการสู้รบและการจุดพลุแล้ว เนื่องจากการแสดงในลักษณะดังกล่าว รวมถึงการจุดพลุ อาจจะทำให้ตัวโบราณสถานที่ถูกน้ำท่วมนานได้รับความเสียหายมากขึ้น โดยจะเปลี่ยนการแสดงเป็นแสงสีเท่านั้น

          ส่วนเนื้อหาของเรื่องจะเน้นไปที่ความสัมพันธ์ระหว่างกรุงศรีอยุธยากับนานาประเทศ เพื่อจะได้เตรียมพร้อมรองรับกับการจัดงานมหกรรมเวิลด์ เอ็กซโป 2020 ซึ่งไทยเสนอจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ชิงพื้นที่การจัดงานนี้ด้วย

          นี่ถือเป็นข่าวดี แต่ยังวางใจไม่ได้ เพราะเพิ่งพากันฉลองน้ำท่วมน้ำลดสร้างเวทีใหญ่ใส่กำแพงหลังวัดมหาธาตุไปหยกๆ โดยไม่เกรงฟ้าดิน

          เรื่องจัดงานมหกรรมทำร้ายวัดมหาธาตุ เคยพูดกันนานหลายปีแล้ว ว่าไม่เหมาะไม่ควร แต่สถาบันการศึกษาและองค์กรธุรกิจหาฟังไม่

          งานประเภทแสงและเสียงที่ทำกันทั่วไปในที่ต่างๆทั่วประเทศ เป็นงานเล่นเองดูเอง แล้วชื่นชมกันเอง ด้วยเงินงบประมาณจากภาษีอากรราษฎร แล้วจ้างบริษัทออร์แกไนเซอร์ที่มี“เงินทอน” จึงไม่ได้เป็นไปเพื่อท้องถิ่นจริงๆ

          จะถึงเทศกาลสั่นสะเทือนวัดมหาธาตุอีกแล้ว ถึงจะไม่จุดพลุ ก็ประเคนเครื่องและสายไฟฟ้า รวมทั้งอุปกรณ์มโหฬารพันลึกใส่กำแพงหลังวัดมหาธาตุอยู่ดี

          ยอยศยิ่งฟ้า แต่เหยียบย่ำเสียจนยศล่มแล้ว

          น้ำท่วมใหญ่ส่งผลให้อยุธยาออกอาการแท้จริงอย่างโจ่งแจ้ง เมื่อกำแพงวัดมหาธาตุที่เป็นซากทรุดโทรมนานมาแล้ว พังลงมาเอง

กำแพงพัง - กำแพงโบราณสถานวัดมหาธาตุ ในพื้นที่อุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ต. ประตูชัย จ. พระนครศรีอยุธยา ได้พังทลายและทรุดตัวเป็นแนวยาว 10 เมตร สาเหตุน่ามาจากน้ำท่วมเมื่อปลายปี 2554 เมื่อวันที่ 30 มกราคม (ที่มา : มติชน ฉบับวันที่ 31 มกราคม 2555 หน้า 1)

          ผมเคยเขียนเตือนแล้วตั้งแต่น้ำลดเมื่อกลางธันวาคม 2554 (ฉบับวันจันทร์ที่ 12 ธันวาคม และวันศุกร์ที่ 16 ธันวาคม) จะคัดตัดตอนมาอ่านอีกที

          โบราณสถานที่อยุธยาเพิ่งถูกน้ำท่วม ก็ยิ่งอยู่ในภาวะเสี่ยงอย่างสูง ไม่ควรด่วนเปิดให้นักท่องเที่ยวเข้าชมอย่างไม่จำกัด เพียงหวังผลกอบโกยรายได้จากนักท่องเที่ยวและจิตวิทยานักลงทุนอุตสาหกรรม

          ผู้มีอำนาจเกี่ยวข้องกับการบูรณปฏิสังขรณ์อยุธยา ควรพิจารณาไตร่ตรอง ดังนี้

          1. เปิดเข้าชมโบราณสถานอยุธยาอย่างจำกัดพื้นที่ ไม่ควรให้เข้าชมอย่างเสรีเหมือนแต่ก่อน โดยเฉพาะวัดสำคัญ เช่น วัดมหาธาตุ, วัดราชบุรณะ, วัดพระศรีสรรเพชญ์, วัดไชยวัฒนาราม, วัดโลกยสุธา(และบริเวณโดยรอบ), ฯลฯ ควรระมัดระวังเป็นพิเศษ

          ถ้าไม่ระวัง ก็พังแน่

          กรณีโบราณสถานอยุธยา รัฐยังสะเปะสะปะทั้งทางเทคนิคและทางสังคม

          ดังเห็นจากนักโบราณคดี กรมศิลปากร บอกสื่อว่าสมัยโบราณน้ำท่วมแหล่งโบราณสถานอยู่แล้ว-อยุธยาอยู่มา 400 ปี น้ำก็ท่วมเกือบทุกปี ทำไมอยู่ได้ แล้วปัจจุบันน้ำท่วมแค่ 2-3 เดือน ทำไมจะอยู่ไม่ได้

          แท้จริงแล้วต้องศึกษาและทำความเข้าใจเชิงวิชาการก่อน ไม่ใช่สรุปแบบกำปั้นทุบดินด้วยสามัญสำนึกจากประสบการณ์ส่วนตัวที่คับแคบ เพราะ

          1. ยุคอยุธยายังมีชีวิต บรรดาสิ่งก่อสร้างทั้งหลายไม่ใช่“โบราณสถาน”เหลือแต่ซากอย่างที่เห็นทุกวันนี้ หากแต่เป็นศาสนสถานหรือราชสถานใช้งานจริง จึงมีโครงสร้างแข็งแรง เช่น มีปูนห่อหุ้ม, มีสีทา, และมีอุปกรณ์อื่นๆพยุงค้ำยันเพิ่มความแข็งแรง

          ขณะเดียวกันก็มีช่างหลวง ช่างชาวบ้านที่เป็นข้าพระกับเลกวัดดูแลแก้ไขปรับปรุงให้คงทนทุกวันทุกเดือนทุกปี

          2. น้ำท่วมยุคอยุธยาต่างกันมากกับน้ำท่วมคราวนี้ ตั้งแต่คุณภาพน้ำ, น้ำไม่ขัง เพราะท่วมขึ้นๆลงๆตามแรงดึงดูดดวงจันทร์, น้ำไม่เน่า, ฯลฯ

          ที่สำคัญคือไม่เคยพบหลักฐานหรือร่องรอยในตำนานพงศาวดาร ว่าอยุธยาเคยถูกน้ำท่วมครั้งใหญ่หลวงเหมือนน้ำท่วมนครวัด และเหมือนคราวนี้น้ำท่วมนานนับเดือน

          ฉะนั้น อย่าชักใบให้เรือเสีย เพราะนี่ไม่ใช่เรื่องตลกเล่นๆเหมือนที่ทำกันเป็นวัฒนธรรมข้าราชการ

          ขณะที่รัฐต้องรอพึ่งพาอาศัยวิชาความรู้ทางเทคโนโลยีจากนานาชาติ(คือยูเนสโกที่เคยถูกปฏิเสธจากนักวิชาการโบราณคดีบางพวก) เพื่อปฏิสังขรณ์โบราณสถานอยุธยา

          รัฐก็ต้องประสานงานกันอย่างกลมกลืนด้วยระหว่างหน่วยงานต่างๆในภาครัฐ และระหว่างภาครัฐกับภาคสังคมอย่างเท่าเทียม

          ภาคสังคมในที่นี้ไม่ใช่“จิตอาสา”ปีนป่ายเก็บกวาดโบราณสถานอย่างที่ทำๆกัน (เพราะไม่มีแผนงานจะทำอะไรก่อนหลัง) เพื่อขอให้ได้ออกสื่อเท่านั้น

          แต่หมายถึงแบ่งปันแลกเปลี่ยนเรียนรู้ประสบการณ์และวิชาการน้ำท่วมโบราณสถานครั้งใหญ่หลวงที่ทุกคนไม่เคยเผชิญมาก่อน เพื่อหาลู่ทางป้องกันอย่างถาวรและชั่วคราวในปีต่อไปที่น้ำจะท่วมอีกแน่

          ขณะเดียวกันก็กระตุ้นสำนึกร่วมให้เกิดขึ้นทั่วไปเพื่อแบ่งปันข้อมูลความรู้ประวัติศาสตร์สังคมและวัฒนธรรมทั้งของไทยและของอุษาคเนย์

          แม่น้ำท่าว้า สุพรรณบุรี เป็นแม่น้ำท่าจีน (แม่น้ำสุพรรณ) สายเก่า เริ่มที่เขต อ. สามชุก ต่อกับ อ. เดิมบางนางบวช สุพรรณบุรี ไหลลงทางใต้ไป อ. อู่ทอง และ อ. สองพี่น้อง

          ผมเดาไว้คราวก่อน (ฉบับวันอังคารที่ 17 มกราคม 2555) ว่าชื่อแม่น้ำท่าว้า น่าจะมาจากคำเต็มว่า “ท่าละว้า” เพราะมีพวกละว้า (ตระกูลมอญ-เขมร ทางเหนือเรียก ลัวะ) ตั้งหลักแหล่งอยู่บริเวณนั้นจนถึงสมัย ร.3 ยังมีพยานอยู่ในโคลงนิราศสุพรรณของสุนทรภู่

          ชื่อ ละว้า ยังติดอยู่กับชื่ออื่นๆ อีก เช่น กล้วยน้ำว้า หมายถึงกล้วยน้ำที่เป็นพันธุ์ของพวกละว้า เป็นต้น

          ทองเอื้อม เจริญจ่ม (112 ถนนไร่ฝ้าย ต. รั้วใหญ่ อ. เมืองฯ จ. สุพรรณบุรี) เขียนบอกให้รู้เรื่องละว้าเพิ่มเติมอีกว่า

          “ราวปีศูนย์หกได้มีโอกาสพบกำนันหอม ขวัญงาม มีอายุแล้ว ตำบลสระแก้ว อ. เมืองสุพรรณบุรี ฟังจากคำบอกเล่าของแก ได้ถ้อยคำดังนี้

          ท่าว้าเป็นบริเวณที่พวกกะเหรี่ยงละว้า บรรทุกแร่จากเมืองกาญจน์ มาข้ามลำน้ำนี้  ส่งส่วยไปกรุงศรีอยุธยาแต่ครั้งโบราณ”

          เมื่อสุนทรภู่ไปสุพรรณคราวนั้นเพื่อ “เล่นแร่แปรธาตุ” เพราะถูกหลอก “ลาวมันลวงว่าแร่แปรเป็นทอง” จึงไปขอให้กะเหรี่ยงสามชุก พาไปหาละว้าในดงป่าต้นน้ำท่าว้า

          ฝ่ายพวกละว้าต้อนรับขับสู้ทำข้าวปลาอาหารเลี้ยงดูอิ่มหนำ มีในโคลงนิราศสุพรรณบอกว่า

          ๏ กะเหรี่ยงปะละว้ารับ                    นับถือ

          พาเข้าเหย้าเรือนคือ                       พี่น้อง

          โหมไฟใส่ฟืนฮือ                           ให้นั่ง อังเอย

          เช้าเพื่อนเกลื่อนมาพร้อง                 พรักพร้อมล้อมสลอน

          ๏ ละว้าเถือเนื้อสดให้                      ใส่กะบุง

          หนุ่มแต่งแกงเผ็ดปรุง                     เปราะพร้อม

          กินข้างเหล่ากระเหรี่ยงมุม               มองปาก อยากแฮ

          เสร็จสรรพกับกระเหรี่ยงล้อม           กะทะลิ้มชิมแกง

          กะเหรี่ยงกับละว้า กลุ่มที่สุนทรภู่ไปพบปะครั้งนั้น หลังจากนั้นไปไหน?

          ขอเดาว่าน่าจะสืบสายตระกูลต่อมา แล้วกลายเป็นคนไทย “เหน่อ” เมืองสุพรรณไปนานแล้ว

          เพราะคนไทยไม่ได้มาจากไหน? แต่คนไทยอยู่ที่นี่ อยู่ประสมประสานทางเผ่าพันธุ์กันอย่างนี้มาหลายพันปีแล้ว

          มิวเซียมดีๆ ต้องมีเนื้อหาที่เต็มไปด้วย “พลังแห่งการเล่าเรื่อง”อย่างง่ายๆ ให้คนทั่วไปทุกระดับรู้จักและเข้าใจความเป็นมา

          แล้วเป็นพลังสร้างสรรค์สิ่งใหม่ โดยไม่ต้องลงทุนสูง เพื่อทำรูปแบบหรูหราด้วยเฟอร์นิเจอร์ทันสมัยและอุปกรณ์ไฮเทค

          พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติของไทยจัดแบบ “ประวัติศาสตร์ศิลปะ” ยุคอาณานิคม เหมือนกันเกือบทั่วประเทศ โดยให้ความสำคัญที่รูปแบบหรูหรา แล้วลงทุนสูง

          แต่เนื้อหาแทบไม่มี ที่มีก็เข้าใจยากมาก และไม่เล่าเรื่องอะไรให้เข้าใจเลย จึงเหมาะเฉพาะ“ผู้ดี”นักปราชญ์ทางประวัติศาสตร์ศิลปะ กับนักสะสมและขายของเก่า

          ที่ ม. บูรพา บางแสน ชลบุรี มีการจัดแสดงเหมือนมิวเซียมอยู่ใน “หอศิลปะและวัฒนธรรมภาคตะวันออก” โดยให้ความสำคัญแสดงการทำงานขุดค้นของนักโบราณคดีในภาคตะวันออก มากกว่าแสดงประวัติความเป็นมาของดินแดนและผู้คนที่นั่น

          ฉะนั้น คนจะดูรู้เรื่องและสนุกได้ ก็เฉพาะพวกนักโบราณคดีกันเองที่ไปขุดค้นด้วยกันเท่านั้น เสมือนเป็นอนุสรณ์สถานของพวกโบราณคดี คนอื่นดูไม่เข้าใจ ไม่รู้เรื่อง

          ที่มีแสดงขณะนี้เป็น “ข้อมูลดิบ” ล้วนๆ เรื่องการขุดค้นของนักโบราณคดี โดยไม่ได้อธิบายลักษณะสังคมวัฒนธรรมและวิถีชีวิตที่ตกผลึกจากการค้นคว้าวิจัยตามหลักฐานโบราณคดี ซึ่งทำได้ไม่ยาก แต่ไม่ได้ทำ

          ผู้บริหาร ม. บูรพา ควรแก้ไขปรับปรุงให้เป็นมิวเซียมท้องถิ่น ที่มีพลังเล่าเรื่องความเป็นมาของดินแดนและผู้คนภาคตะวันออก อย่างน้อยตั้งแต่ราว 3,000 ปีมาแล้ว

          โดยยกย่อง “เจ้าแม่โคกพนมดี” (อ. พนัสนิคม จ. ชลบุรี) เป็นจุดสนใจ แล้วแสดงพัฒนาการทางสังคมวัฒนธรรมสืบมาไม่ขาดสาย จนเป็น“คนไทย”ทุกวันนี้

          ชื่อบ้านนามเมืองมักบอกความเป็นมาของชุมชนท้องถิ่นนั้นๆ ที่มิวเซียมควรจัดแสดงบอกไว้ด้วย ตั้งแต่ ชื่อจังหวัด, อำเภอ, ตำบล, หมู่บ้าน, แม่น้ำลำคลอง, ภูเขา, หาด, เกาะ, ฯลฯ

          รวมทั้งควรมีประวัติความเป็นมาของบางแสน และ ม. บูรพา

          ภาพถ่ายเก่า, รูปวาดลายเส้นของชาวยุโรป, แผนที่เก่าจากสมุดไตรภูมิ, ฯลฯ ซึ่งมีอีกหลากหลาย ล้วนต้องเอามาแสดงทั้งนั้น

          ถ้าทำได้อย่างที่บอกมาก็จะเป็นประโยชน์อย่างยิ่งต่อคนท้องถิ่นที่สนใจใคร่รู้ กับเป็นแหล่งท่องเที่ยวคู่กับสถาบันวิทยาศาสตร์ทางทะเลซึ่งอยู่ติดกัน

          แต่สำคัญที่สุดคือเป็นแหล่งเรียนรู้ประวัติศาสตร์ท้องถิ่นของภาคตะวันออกให้ครูอาจารย์พานักเรียนมาศึกษาอย่างสนุกสนาน ถ้าไม่ตอบสนองอย่างนี้ก็ไม่มีใครอยากดู แล้วต้องปล่อยร้างเหมือนถ้ำผีสิง

          มิวเซียมมีชีวิตได้ก็ด้วยกิจกรรมสร้างสรรค์อย่างสม่ำเสมอเกี่ยวกับสังคมและวัฒนธรรม ทั้งอดีต ปัจจุบัน และอนาคต ถ้าไม่มีกิจกรรมก็รอวันตาย เหมือนที่เป็นอยู่ขณะนี้

          แต่ทั้งหมดขึ้นอยู่กับโลกทรรศน์และวิสัยทัศน์ของผู้บริหารว่ากว้างแคบสั้นยาวขนาดไหน? อย่างไร?

          สังคมไทยขาดแคลน “คนเล่าเรื่อง” ที่พูดจาให้ประชาชนคนฟังทั่วไป “รู้เรื่อง” ที่กำลังพูด

          แต่เต็มไปด้วยนักวิชาการ “เหยียบขี้ไก่ไม่ฝ่อ” ท่องจำทฤษฎีฝรั่งทั้งดุ้นมาพ่นน้ำลายแตกฟองด้วยศัพท์แสงแสดงเทคนิคสูงส่งที่ไม่มีใครฟังรู้เรื่อง

          วิกฤตการณ์น้ำท่วมที่ผ่านมา ขาด “คนเล่าเรื่อง” ที่พูดให้ประชาชน “รู้เรื่อง” ประเด็นสำคัญนี้มีในบทบรรณาธิการวารสารเพื่อน สื่อสาธารณะ (แจกฟรี) ของสถานีโทรทัศน์ Thai PBS (Vol. 1 ฉบับที่ 1 ประจำเดือนพฤศจิกายน-ธันวาคม 2554) มีตอนหนึ่งว่า

          “หากไม่นับเรื่องการบริหารจัดการน้ำ ซึ่งเป็นเรื่องยากที่พอเข้าใจได้ และไม่มีใครถือสา และหากไม่นับเรื่องความไม่พร้อมในการเผชิญหน้าต่อการจัดการภัยพิบัติของรัฐไทยแล้ว

          ต้องยอมรับว่าเหตุที่ทำให้ประชาชนเกิดความสับสนอลหม่านนำมาซึ่งความไร้ระเบียบมากที่สุดนั้น มาจากการที่ฝ่ายรับผิดชอบแก้ไขปัญหา ขาด ‘คนเล่าเรื่อง’ ที่พูดให้ประชาชนรู้เรื่อง’

          เมื่อประชาชนไม่เข้าใจว่าอะไรกำลังจะเกิดขึ้น ความสับสนก็มาแทนที่”

          “นักเทคนิคและวิศวกรวาดภาพจำลองแผนงาน (Scenario) ด้วยศัพท์แสงทางเทคนิค ประกอบแผนที่แผ่นเล็กๆที่ไม่มีใครดูรู้เรื่อง”

          บทบรรณาธิการวารสารเพื่อนบอกอีกว่า โลกยุคโบราณรู้จักใช้พลังแห่งการเล่าเรื่องสร้างผลลัพธ์ทางการเมืองมาเนิ่นนาน ผู้นำโรมันใช้วัฒนธรรมการเล่าเรื่องสร้างฉันทานุมัติและการยอมรับของประชาชน ผู้นำที่ยิ่งใหญ่ล้วนมีความเชี่ยวชาญในการเล่าเรื่องทั้งต่อหน้าสาธารณชนและกลุ่มการเมือง เช่น จูเลียต ซีซาร์ ใช้พลังการเล่าเรื่องโน้มน้าวใจประชาชนชาวโรมัน เพื่อยอมให้โรมเข้าแทรกแซงการเมืองอียิปต์และค้ำประกันอำนาจของคลีโอพัตรา

          ผมขอเพิ่มเติมอีกว่า พุทธประวัติและชาดกต่างๆ มีพลังแห่งการเล่าเรื่องสูงส่งมากสืบจนทุกวันนี้

          ตำนานนิทานพงศาวดารของไทย ก็เต็มไปด้วยพลังแห่งการเล่าเรื่อง จึงส่งอิทธิพลให้ประวัติศาสตร์แห่งชาติเสมือน “นิยาย” ที่มีพลังครองใจคนไม่เสื่อมคลายจนปัจจุบัน

          แต่สถาบันการศึกษาของไทยตัดทิ้งตำนานนิทานพงศาวดารและวรรณคดี เพราะไม่มีในตำราฝรั่งที่ครูอาจารย์จำมาจากสถาบันทางตะวันตก

          นักเรียนนักศึกษาไทยเลยไม่ตระหนักถึงพลังแห่งการเล่าเรื่อง จึงเรียบเรียงข้อเขียนด้วยพรรณนาโวหารให้คนอ่านรู้เรื่องอย่างง่ายๆ ไม่ได้ ส่งผลให้พูดจาประสาคนธรรมดาๆ ไม่รู้เรื่อง สื่อสารกับคนอื่นไม่เข้าใจ

          มีพยานเห็นได้จากเอกสารเผยแพร่ของราชการ, ข้อความบนแผ่นป้ายอธิบายโบราณสถาน, คำอธิบายของภัณฑารักษ์ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ที่ต้องเล่าเรื่องประวัติศาสตร์โบราณคดี, ฯลฯ ที่คนทั่วไปอ่านไม่เข้าใจ ฟังไม่รู้เรื่อง

          เพราะสังคมไทยขาดแคลน“คนเล่าเรื่อง”ทางประวัติศาสตร์โบราณคดีและพิพิธภัณฑ์ที่พูดให้คนทั่วไป “รู้เรื่อง” ความเป็นมาของไทยและเพื่อนบ้านในประชาคมอาเซียน

          ปัญหาขัดแย้งแล้วตัดสินรุนแรงถึงมีไม่รู้จบ

          โบราณศิลปวัตถุ นอกจากมี“คุณค่า”เป็นหลักฐานประวัติศาสตร์โบราณคดีแล้ว ยังเป็นพลังบันดาลใจให้เกิดเศรษฐกิจสร้างสรรค์ หรือ creative economy อย่างมี “มูลค่า” ได้ด้วย

          อยุธยา ราชอาณาจักรสยามแห่งแรก เป็นศูนย์กลางการค้านานาชาติ หรือที่นัดพบของตะวันตก กับตะวันออก และตะวันออกกลาง จึงพบโบราณศิลปวัตถุและสิ่งอื่นๆ จากบ้านเมืองเหล่านั้นตกเรี่ยราดกระจัดกระจายอยู่ในที่ต่างๆ ของอยุธยา

          กรมศิลปากรเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑ์ก็มี ยังไม่เก็บก็มี

          ที่เก็บไว้จัดแสดงก็มี ยังไม่จัดแสดงก็มี

          โบราณศิลปวัตถุที่เป็นรูปธรรม และสิ่งอื่นๆ ที่เป็นนามธรรมของนานาชาตินั้น ถ้าบริหารจัดการอย่างมือถึงและใจถึง ล้วนมีคุณค่า แล้วสร้างมูลค่าได้ด้วย

          อาจมีผู้ทักท้วงว่าโบราณศิลปวัตถุไม่ควรเป็นสินค้าสร้างมูลค่า

          ก็อธิบายว่าไม่ได้เอาตัวโบราณศิลปวัตถุมาเป็นสินค้า แต่ยกเป็นพลังบันดาลใจให้ทำเลียนแบบ “ขาย” เช่นเดียวกับ Metropolitan museum ในสหรัฐ ทำขายนานแล้ว

          เครื่องประดับหลายอย่างของคนปัจจุบัน ทำเลียนแบบของโบราณ กระทั่ง “ตลาดน้ำ” ที่ขายดิบขายดีทุกวันนี้ ก็เลียนแบบตลาดยุคก่อนๆ

          ถ้าสถาบันการศึกษาทำหน้าที่ค้นคว้าวิจัยแล้วแบ่งปันเผยแพร่ข้อมูลความรู้ให้กว้างขวางสม่ำเสมอ ก็จะยิ่งทำให้เกิดเศรษฐกิจสร้างสรรค์ถูกต้องดีงามได้อีกหลายๆ อย่าง โดยไม่บิดเบือนประวัติศาสตร์

          ปัญหาอยู่ที่สถาบันการศึกษาของไทยไม่แข็งแรงทางความรู้ความเข้าใจในประวัติศาสตร์สังคมและวัฒนธรรม ทั้งของราษฎร์และของหลวง เลยมองไม่เห็นทั้งคุณค่าและมูลค่า

          สายสมร กับสุดใจ ชื่อเพลง 2 เพลงมีบันทึกเป็นโน้ตสากลอยู่ในเอกสารฝรั่งเศสสมัยพระนารายณ์ ยังไม่ได้ศึกษาวิจัยจริงจังว่าบรรเลงและร้องอย่างไร?

          บางสถาบันอ้างว่าเคยมีผู้แปลงเพลงสายสมรใช้บรรเลงประกอบหนัง ซึ่งจะจริงหรือไม่จริงก็พิสูจน์ไม่ได้ เพราะยังไม่มีใครรู้ทำนองจริงๆ ของเพลงสายสมรยุคพระนารายณ์

          อยุธยามีคุณค่ามหาศาล จะยกย่องมาพัฒนาปรับปรุงให้มีมูลค่าก็ได้ แต่ต้องไม่บิดเบือนประวัติศาสตร์ เช่น บิดเบือนว่ามีเพลงเถาตามลำดับ 3 ชั้น, 2 ชั้น, ชั้นเดียวตั้งแต่ยุคอยุธยา

          เพราะยุคอยุธยาไม่มีเพลงเถา แต่เพิ่งมียุคต้นรัตนโกสินทร์ ฯลฯ

          การค้าโลก เป็นพลังสำคัญอันหนึ่งที่ตกแต่งหน้าตา “วัฒนธรรมไทย” และ “ความเป็นไทย”

          ศาสนาจากชมพูทวีป (อินเดีย) กับวัฒนธรรมอินโด-เปอร์เซีย (อินเดีย-อิหร่าน) ที่เป็นแกนหลักของ “วัฒนธรรมไทย” และ “ความเป็นไทย” ล้วนแพร่เข้ามาถึงสยามประเทศไทยโดยการค้าโลก ก่อน“ฝรั่ง”ชาวยุโรปจะมาถึง

          “ฝรั่ง” หมายถึงชาวยุโรปหรือชาวตะวันตกอย่างรวมๆ โดยไม่ระบุว่าชาติอะไร

          เป็นคำเพี้ยนจากศัพท์ ฟะรังงี farangi ที่ชาวเปอร์เซีย (อิหร่าน) ใช้เรียกชาวยุโรป (ดิเรก กุลสิริสวัสดิ์ เขียนบอกไว้ในหนังสือความสัมพันธ์ของมุสลิมทางประวัติศาสตร์และวรรณคดีไทย สำนักพิมพ์มติชน พ.ศ. 2545 หน้า 73)

          แสดงว่าชาวสยามคุ้นเคยกับชาวเปอร์เซียก่อนรู้จักชาวยุโรป เมื่อรู้จักชาวยุโรปคราวแรกๆ ราว พ.ศ. 2000 จึงเรียกตามคำเปอร์เซียว่า“ฝรั่ง”ตั้งแต่นั้นมาจนปัจจุบัน

          ชาวเปอร์เซีย, อาหรับ ทางตะวันออกกลาง เดินทางมาค้าขายแลกเปลี่ยนกับอุษาคเนย์ ตั้งแต่ก่อน พ.ศ. 1000 มีหลักฐานโบราณคดีพบที่เมืองอู่ทอง (สุพรรณบุรี) และเมืองนครชัยศรี (นครปฐม) รวมทั้งควนลูกปัด (กระบี่)

          แล้วติดต่อกันต่อเนื่องมาจนถึงยุคทวารวดีและอยุธยา จึงมีศิลปกรรมแบบเปอร์เซีย เช่น

ลวดลายและวงโค้งกรอบหน้าต่าง ฯลฯ กับคำศัพท์เปอร์เซีย เช่น ตึกคชสาร (ที่วัดเสาธงทอง ลพบุรี) เพี้ยนจากโคระสาน หรือคุราสาน ชื่อแคว้นหนึ่งของเปอร์เซีย

          เสื้อผ้าอาภรณ์ที่เป็นเครื่องยศ เช่น ลอมพอก, ชฎา, มงกุฎ, เครื่องดนตรี เช่น ปี่ไฉน (มาจากคำว่า สรไน), อาหารการกินและขนมต่างๆ เช่น บ้าบิ่น, หม้อแกง, สำปันนี, ฯลฯ ล้วนได้จากอินโด-เปอร์เซีย

          ชาวสยามคุ้นเคยกับชาวเปอร์เซีย, อาหรับ ยาวนานต่อมาอีกนับพันปี จึงเริ่มมีฝรั่งชาวยุโรป เช่น โปรตุเกส เดินทางมาติดต่อแลกเปลี่ยนค้าขายกับอยุธยา ราวหลัง พ.ศ. 2000 จึงมีทองหยิบ, ฝอยทอง, ฯลฯ ตั้งแต่นั้นมา

          สังคมไทยถูกครอบงำด้วยตำราประวัติศาสตร์โบราณคดี“แห่งชาติ”ของไทย ที่มองข้ามการค้าโลก แล้วโมเมว่าวัฒนธรรมไทยและความเป็นไทยไม่เหมือนคนอื่นที่อื่นใดในโลก ทำให้แลดูราวมนุษย์ต่างดาวหรือสัตว์ประหลาด

          เวรกรรมของสังคมไทย ที่สถาบันการศึกษาระดับอุดมศึกษาก็พากันเชื่ออย่างเชื่องๆ ตามตำรา “แห่งชาติ”

          คุณขรรค์ชัย บุนปาน เป็นนักเลงอ่านวรรณคดี แล้วเขียนกวีนิพนธ์ ตั้งแต่นุ่งกางเกงขาสั้นเรียนมัธยมปลายอยู่วัดนวลนรดิศ ฝั่งธนบุรี (อาจอ่านและเขียนมาก่อนก็ได้ แต่ผมเพิ่งรู้ตอนนี้)

          เขามักท่องกลอนให้คนอื่นๆ ได้ยินเสมอๆ แล้วผมยังจำได้จนทุกวันนี้ ว่า

          ถึงมีเพื่อนเหมือนพี่ไม่มีเพื่อน              เพราะไม่เหมือนนุชนาฏที่มาดหมาย

          มีเพื่อนเล่นก็ไม่เหมือนกับเพื่อนตาย     มีเพื่อนชายก็ไม่เหมือนกับเพื่อนชม

          ครั้งนั้นไม่เคยอ่านวรรณคดี ผมเลยไม่รู้ว่ากลอนอะไร? ของใคร? หลังจากนั้นอีกนานถึงรู้ว่าเป็นกลอนมาจากนิราศพระแท่นดงรัง ของเสมียนมี กวีสมัยรัชกาลที่ 3 พรรณนาเมื่อล่องเรือเข้าคลองบางใหญ่ (นนทบุรี) จะไปแม่น้ำท่าจีน ที่เมืองนครชัยศรี (นครปฐม) เพื่อเดินบกขึ้นเกวียนไปพระแท่นดงรังทางแม่น้ำแม่กลอง (กาญจนบุรี)

คลองบางใหญ่ ตรงทางแยก จากคลองอ้อม บางกอกน้อย ที่บางม่วง ตรงไปคลองโยง ทะลุแม่น้ำท่าจีน ที่นครชัยศรี (มดดำ – พันธุ์ทิพย์ ธีระเนตร แห่งนิตยสาร Postcard ถ่ายรูปมาประกอบ)

          คลองบางใหญ่ แยกจากคลองอ้อม บางกอกน้อย (ที่ อ. บางใหญ่ จ. นนทบุรี) ฟากตะวันตกแม่น้ำเจ้าพระยา พุ่งออกไปทางทิศตะวันตก เชื่อมต่อกับคลองโยง (ที่ อ. พุทธมณฑล จ. นครปฐม) ไปทะลุแม่น้ำท่าจีน (ที่ อ. นครชัยศรี จ. นครปฐม)

          สรุปว่าคลองบางใหญ่กับคลองโยงเป็นคลองเดียวกัน ที่เชื่อมเจ้าพระยากับท่าจีน แต่เรียกชื่อต่างกันตามตำบลที่ผ่านเป็น 2 ตอนเท่านั้นเอง

          คลองบางใหญ่-คลองโยง น่าจะเป็นคลองธรรมชาติก่อน แล้วถูกแต่งให้ตรงในยุคหลังๆ เพราะเมื่อคราวสุนทรภู่แต่งนิราศสุพรรณสมัย ร.3 ยังเป็นคลองคดลดเลี้ยว ว่า

         ๏ คลองคดลดเลี้ยวล้วน            หลักตอ

          เกะกะระเรือรอ                        ร่องน้ำ

          คดคลองช่องแคบพอ              พายถ่อ  พ่อเอย

          คนคดลดเลี้ยวล้ำ                    กว่าน้ำลำคลอง

          เมื่อเสาร์-อาทิตย์ผ่านมา ผมไปสำรวจตรวจสอบเส้นทางคลองบางใหญ่ตั้งแต่แยกบางม่วง มีทางเลียบออกไปตัดกับถนนกาญจนาภิเษก แล้วลัดเลาะเข้าตรอกซอกซอยฝั่งตรงข้ามไปอีก ผ่านชุมชนวัดวาอารามริมคลอง จนเข้าเขตศาลายา พุทธมณฑล, ลานตากฟ้า นครชัยศรี

          โดยใช้แผนที่กรุงเทพฯและเขตติดต่อ 8 จังหวัดของบางกอกไกด์ ที่ซื้อมาจากร้านขายหนังสือ ดูประกอบแผนที่อำเภอบางบัวทองของกรมแผนที่ทหาร ทำให้เดินทางสะดวกขึ้นมาก

          พอขึ้นถนนกรุงนนท์-จงถนอมที่ศาลายา ก็พอดีพระอาทิตย์ตกดิน ไม่ทันสำรวจอีกฟากหนึ่งที่ไปลงท่าจีน เพราะเมื่อ 2-3 ปีก่อนเคยหาทางเลียบคลองโยง แล้วหลงเข้ารกเข้าพงไปออกวัดหลวงพ่อเปิ่นโน่น เลยเข็ดขี้อ่อนขี้แก่ไม่กล้าซ้ำ

          คลองบางใหญ่-คลองโยง เป็นคลองธรรมชาติ (มีอยู่ก่อนคลองมหาสวัสดิ์ ที่ขุดสมัย ร.4 ขนานไปกับคลองบางใหญ่-คลองโยง) สมัย ร.3 เจ้าฟ้ามงกุฎเคยเสด็จผ่านคลองบางใหญ่-คลองโยง ไปทรงนมัสการสถูปเก่าที่ปัจจุบันคือพระปฐมเจดีย์

          รัฐและชุมชนจำเป็นต้องร่วมกันทำนุบำรุงคลองนี้เป็นแก้มลิง แล้วระบายไล่น้ำลงท่าจีน เท่ากับรักษาเส้นทางประวัติศาสตร์ และสร้างเส้นทางท่องเที่ยววัฒนธรรมแห่งใหม่ด้วย ได้ประโยชน์หลายอย่างในคราวเดียว