มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 13 ตุลาคม 2560

 

กลองทอง มโหระทึก

เครื่องประโคมงานศพ

อุษาคเนย์ 2,500 ปีมาแล้ว

 

กลองมโหระทึก 2 ใบ วงสังข์แตร และวงปี่ไฉน กลองชนะ เป็นวงประโคมย่ำยามจากงานเครื่องสูง ของสำนักพระราชวัง (ภาพจากหนังสือการมหรสพและแบบแผนในการประโคมดนตรีในงานพระเมรุ เอกสารประกอบกิจกรรมพิพิธภัณฑ์เสวนา เสาร์ 2 กันยายน 2560 หน้า 19)

 

          กลองทองมโหระทึก เป็นเครื่องประโคมทำขวัญ (เรียกขวัญ และส่งขวัญ) งานศพ ในกลุ่มชนทั่วภูมิภาคอุษาคเนย์ตั้งแต่ยุคดึกดำบรรพ์ราว 2,500 ปีมาแล้ว

          กลองทอง หรือ มโหระทึก หล่อด้วยโลหะผสม เรียกสำริด หรือ ทองสำริด อายุราว 2,500 ปีมาแล้ว กลุ่มคนในตระกูลภาษาต่างๆ จึงเรียกกลองทอง (หมายถึงกลองทองสำริด)

          ราชสำนักอยุธยามีใช้ประโคมในพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ พบในพระนิพนธ์เจ้าฟ้าธรรมา ธิเบศร์ (เจ้าฟ้ากุ้ง) เรียกชัดเจนว่ากลองทอง (แต่ไม่ระบุรูปร่าง)

          ส่วนมโหระทึกเป็นชื่อสันนิษฐานของนักโบราณคดีในไทยสมัยหลังๆ โดยพบคำว่ามโหระทึกในเอกสารเก่า เช่น กฎมณเฑียรบาล ฯลฯ แต่ไม่พบหลักฐานว่ามีรูปร่างหน้าตา

          อย่างไร? จึงคาดเดากันว่าเป็นกลองโลหะทองสำริดเอวคอดซึ่งพบทั่วไปในภูมิภาคอุษาคเนย์

(ซ้าย) กลองทองมโหระทึก ใช้ประโคมเรียกขวัญในงานศพ ราว 2,500 ปีมาแล้ว [ภาพกลองทอง มโหระทึก พบที่ม่อนวัดเกษมจิตตาราม อ. เมืองฯ จ. อุตรดิตถ์ จัดแสดงในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนคร]
(ขวา) งานศพดึกดำบรรพ์ ราว 2,500 ปีมาแล้ว [ลายเส้นคัดลอกของกรมศิลปากร จากภาพเขียนในถ้ำตาด้วง บ้านวังกุลา ต. ช่องสะเดา อ. เมืองฯ จ. กาญจนบุรี]

ทำขวัญงานศพ

          กลางหน้ากลองทองมโหระทึก ทำปุ่มนูนแทนรูปจอมขวัญบนหัวคน ซึ่งมีหลายแฉก หมายถึง เส้นผมบนกลางกระหม่อมที่ขดเป็นวงเหมือนก้นหอย

          [ปุ่มนูนบนหน้ากลองทองไม่ใช่ตำแหน่งใช้ไม้ตีตามที่เข้าใจทั่วไป ส่วนที่มีผู้อธิบายว่ารัศมีแฉกๆ เป็นรูปดาว, ตะวัน ไม่พบในความทรงจำดั้งเดิม แต่เป็นความรู้วิทยาศาสตร์สมัยใหม่ได้จากโลกตะวันตก]

          กลองทองมโหระทึกใช้ตีประโคมเสียงดังกังวานไปไกล เพื่อเรียกขวัญคนตายให้กลับคืนร่าง แต่บางทีใช้เก็บกระดูกคนตายด้วย

 

แห่ศพ

          ศพหัวหน้าเผ่าพันธุ์ หรือบุคคลสำคัญของเผ่าพันธุ์ มีแห่เป็นขบวน แล้วประโคมด้วยฆ้อง, กลอง, ปี่

          พบภาพเขียนบนเพิงผาแสดงขบวนผีขวัญแห่ศพ มีรูปคนแบกหามเครื่องมือชนิดเหลี่ยมและกลมคล้ายกลองทองมโหระทึกกับกลองไม้ แต่อาจอธิบายเป็นอย่างอื่นอีกก็ได้

          รูปบุคคลในภาพมีสัดส่วนไม่เหมือนคนจริง เพราะเป็นรูปผีขวัญบรรพชน