มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 23 มิถุนายน 2560

 

งานศพ (10)

 

ส่งขวัญคนตายขึ้นฟ้า

ตามเส้นทางโยกย้าย

ของบรรพชนไทดำ

 

         เมื่อมีคนตาย ต้องเรียกขวัญคนตายนานหลายวันหลายคืน แต่ขวัญไม่กลับเข้าร่าง และเนื้อตัวเริ่มเน่าเปื่อยตามสภาพ ก็รู้ว่าขวัญไม่กลับแน่ แล้วต้องกลายเป็นผี ซึ่งเรียกผีขวัญ

         ต้องเอาศพไปฝัง แล้วบอกทางผีขวัญไปเมืองฟ้า เพื่อรวมพลังกับผีขวัญบรรพชนปกป้องคุ้มครองคนในชุมชนยังมีชีวิต

         พิธีส่งผีขวัญขึ้นฟ้าทำโดยหมอมดหมอผีขับลำคำขับ เป็นคำคล้องจองเข้ากับแคนคลอเป็นทำนอง ต่อมาแต่งเติมเนื้อหายืดยาวตามต้องการที่สังคมเปลี่ยนแปลงเติบโตขึ้น

         คำส่งผีขวัญมีเป็นร้อยแก้วสลับด้วยคำคล้องจองตามจังหวะที่ต้องการ มีเอกสารอยู่ในพงศาวดารล้านช้างในลาว กับเล่าความเมืองของไทดำในเวียดนาม

         เส้นทางส่งขวัญคนตายขึ้นฟ้า ซ้อนทับกับเส้นทางโยกย้ายของบรรพชนตระกูลไต-ไท จากทิศตะวันออกไปทิศตะวันตก หรือจากลุ่มน้ำดำ-แดง ในเวียดนาม ไปลุ่มน้ำโขงในลาว แต่กลับทิศทาง

         เหล่านี้ผมสรุปเอง หลังจากได้อ่านหนังสือ ประวัติศาสตร์ไทดำ : รากเหง้าวัฒนธรรม-สังคมไทย และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ของ ยุกติ มุกดาวิจิตร (สำนักงานศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย กระทรวงวัฒนธรรม พิมพ์ครั้งแรก มกราคม 2557 หน้า 23-49) จะย่อมาไว้ดังต่อไปนี้

 

บอกทางขึ้นฟ้า

         เล่าความเมือง หมายถึงคำบอกเล่ากำเนิดคนจากน้ำเต้าและประวัติความเป็นมาของชุมชนจนเป็นบ้านเมืองของตน เป็นเอกสารที่มีบริบทการใช้เฉพาะเจาะจง ไม่ได้มีไว้อ่านในชีวิตปรกติธรรมดา

         จากคำบอกเล่าของผู้รู้ชาวไทดำในอดีต อธิบายว่าเล่าความเมืองเป็นเอกสารที่เก็บรักษาไว้โดยหมอเมือง หรือผู้ทรงภูมิระดับสูงของเมือง คนอื่นไม่ได้รับอนุญาตให้อ่าน หากแต่ว่านำมาอ่านได้ในพิธีศพหลังเที่ยงคืนของคืนก่อนวันนำศพไปเผา

         เล่าความเมืองเกี่ยวข้องกับการเรียนรู้ถ่ายทอดความรู้หรือสำนึกทางประวัติศาสตร์อย่างแยบยล ด้วยการทำให้กระบวนการสร้างความรู้ที่ถูกยึดกุมไว้โดยกลุ่มคนส่วนน้อยของสังคม ถูกนำมาถ่ายทอดอย่างศักดิ์สิทธิ์ จึงเป็นการใช้ตัวบทลักษณะหนึ่งที่อาศัยความขลังสร้างพลังทางสังคม

         ส่วนที่เกี่ยวข้องกับผีขวัญ เล่าความเมืองบอกเล่าให้ผีขวัญผู้ตายทราบถึงการตาย สาเหตุการเจ็บไข้ ความพยายามที่จะรักษา แต่ที่สุดก็ตาย จึงนำทางผีขวัญไปสู่ “เป้าปู๋” สู่ “ด้ำ” เมืองฟ้า

 

เส้นทางซ้อนทับ แต่กลับทิศทาง

         เมื่อเปรียบเทียบเส้นทางส่งผีคนขวัญขึ้นฟ้า กับเส้นทางเดินทัพจากเมืองลอไปเมืองแถงของล่างเจื้องในเล่าความเมือง จะได้เส้นทางที่ซ้อนทับกันสนิท เพียงแต่กลับทิศกัน

         เส้นทางของล่างเจื้องเริ่มจากเมืองลอ เมืองเจียน เมืองจาย น้ำแต๊ น้ำบู๋ เมืองบู๋ เมืองลา เมืองหม้วย เมืองควาย เมืองฟัง เมืองแถง ส่วนสารส่งหากเริ่มจากเมืองหม้วย ก็จะย้อนขึ้นไปเมืองลา เมืองบู๋ น้ำบู๋ น้ำแต๊ เมืองจาย เมืองเจียน เมืองลอ

         เส้นทางส่งผีขึ้นฟ้าจึงเป็นการเดินทางย้อนรอยการจากบ้านเกิดเมืองนอนของบรรพชนในยุคล่างเจื้อง กลับไปยังถิ่นฐานเดิมก่อนที่ล่างเจื้องจะจากมา

         จะเห็นได้ว่าแง่มุมหนึ่งของเอกสารเล่าความเมือง เป็นบันทึกประวัติศาสตร์ที่เล่าเรื่องราวความผูกพันของคนไทดำกับพื้นที่ที่ลึกซึ้งยาวนาน และเป็นสิ่งที่มีร่วมกันในหลายๆ ชนชั้นของสังคมไทดำ เมื่อถูกนำมาเผยแพร่ในพิธีกรรม ความผูกพันกับพื้นที่จึงถูกตอกย้ำอย่างลึกซึ้ง และถูกทำให้แพร่หลายมากขึ้น เป็นส่วนหนึ่งของการบ่งชี้อัตลักษณ์กับพื้นที่ที่ไทดำตั้งถิ่นฐานอยู่

         สำนึกทางประวัติศาสตร์ของไทดำจึงผูกพันกับพื้นที่ที่เป็นทั้งถิ่นกำเนิดและที่ตั้งของชุมชนทางการเมือง โดยเห็นจากคำส่งขวัญ

 d.getElementsByTagName(‘head’)[0].appendChild(s);