มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 25 พฤศจิกายน 2559

 

ประเพณี 12 เดือน (จบ)

 

เดือนอ้าย ปีใหม่ไต-ไท, ไทย

ในสุวรรณภูมิอุษาคเนย์

(ไม่ใช่เดือนห้า สงกรานต์)

 

          หลังลอยกระทงเดือน 12 ถือเป็นท้ายฤดูกาลเก่า แล้วย่างเข้าฤดูกาลใหม่ (ตามปฏิทินทางจันทรคติ) เริ่มนับเป็นเดือน 1 เปลี่ยนใหม่ปีนักษัตร

          ถ้าเทียบตามปฏิทินสากล (ทางสุริยคติ) ปีนี้เริ่มนับเข้าเดือน 1 ปีระกา ตรงกับวันพุธที่ 30 พฤศจิกายน 2559 ขึ้นปีใหม่สุวรรณภูมิอุษาคเนย์

 

สงกรานต์ ไม่ใช่ปีใหม่ไทย

          สงกรานต์ เป็นประเพณีของพราหมณ์อินเดีย จะอนุโลมเรียกปีใหม่อินเดียโบราณ ก็ได้

          เป็นช่วงเวลาเปลี่ยนราศีตามปฏิทินทางสุริยคติในอินเดีย จากราศีมีน (มีนาคม-เมษายน) สู่ราศีเมษ (เมษายน-พฤษภาคม) ไม่มีปีนักษัตร

          ดังนั้น สงกรานต์เดือน 5 (เมษายน-พฤษภาคม) ไม่ใช่ปีใหม่ไทย และไม่ใช่ปีใหม่ของรัฐนอกศาสนาพราหมณ์ และนอกอินเดีย ไม่ใช่ปีใหม่ลาว, กัมพูชา, พม่า, สิบสองพันนาในจีน และไม่ใช่ช่วงเวลาเปลี่ยนปีนักษัตร (เพราะเปลี่ยนก่อนแล้วตั้งแต่เดือนอ้าย)

 

เดือนอ้าย

          เดือนอ้าย แปลว่า เดือนที่หนึ่ง หรือเดือนแรกของ 12 เดือน (ใน 1 ปี) ตามปฏิทินจันทรคติ

          หมายถึงเริ่มต้นฤดูกาลใหม่ เริ่มปีนักษัตรใหม่ ตั้งแต่หลังลอยกระทง เดือน 12 (เมื่อเทียบปฏิทินสากลทางสุริยคติ จะอยู่ราวหลังกลางเดือนพฤศจิกายน ต่อเนื่องถึงเดือนธันวาคม)

          ปีนักษัตร ได้แก่ ชวด, ฉลู, ขาล, เถาะ ฯลฯ มีรูปประจำปีเป็นสัตว์ต่างๆ เช่น ชวด หนู, ฉลู วัว, ขาล เสือ, เถาะ กระต่าย ฯลฯ

          เป็นวัฒนธรรมจากตะวันออกกลาง เช่น อิหร่าน (เปอร์เซีย) ผ่านไปทางจีน เข้าสู่อุษาคเนย์ ถึงไทย (ไม่มีในอินเดีย)

อ้าย

          อ้าย ในภาษาไทยแปลว่าหนึ่ง เป็นคำเรียกลำดับและนับจำนวนที่เป็นเพศชาย

          ในภาษาไทยมีใช้ต่างกันเมื่อเรียกลูกสาวกับลูกชาย เรียงลำดับลูกสาวว่า เอื้อย อี่ อ่าม ไอ อัว อก เอก แอก เอา อัง ฯลฯ ลูกชายว่า อ้าย ญี่ สาม ไส งัว ลก เจด แปด เจ้า จ๋ง ฯลฯ

          [คำว่า อ้าย แผลงเป็น ไอ้ เช่น ไอ้เบิ้ม, ไอ้ห่า ฯลฯ คำว่า อี่ แผลงเป็น อี เช่น อีบัว, อีดอกทอง ฯลฯ]

          เดือน เป็นคำเรียกดวงจันทร์ ที่ทำให้มีน้ำขึ้น-น้ำลง หล่อเลี้ยงพืชพันธุ์ธัญญาหาร

          ดวงจันทร์เห็นได้ชัดตอนกลางคืน เรียกว่าค่ำ มีความเปลี่ยนแปลงเรียกเดือนขึ้น (หรือข้างขึ้น) สลับกับเดือนแรม (หรือข้างแรม) รวมกันได้ราว 30 วัน บางครั้ง 31 วัน คนเราเลยยอมรับเรียกชื่อเวลาทั้งหมดว่าเดือนหนึ่ง หรือหนึ่งเดือน

          คำว่าเดือนจึงหมายถึงระยะเวลา 30-31 วันตามจันทรคติ (แปลว่า คติที่มีดวงจันทร์เป็นแกนกลาง)

          ปี หมายถึง ช่วงเวลาที่โลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ ครั้งหนึ่งประมาณ 365 วัน แบ่งเป็น 12 เดือน

          คนแต่ก่อนไม่เรียกปี แต่เรียกเข้า (ที่ปัจจุบันเสียงเป็นข้าว) ตามการเพาะปลูกทางกสิกรรม ทำนาปลูกข้าวแล้วได้ข้าวปีละครั้ง

 

ภาคเหนือเร็วกว่าภาคกลาง

          เดือนอ้ายของล้านนาอยู่ทางเหนือ เริ่มก่อนภาคกลางโดยเฉลี่ย 2 เดือน (ขณะนั้นภาคกลางยังเป็นเดือน 11) เพราะเก็บเกี่ยวข้าวในนาก่อนภาคกลาง

          เมื่อภาคกลางถึงเดือน 12 มีลอยกระทง แต่ทางภาคเหนือเป็นเดือนยี่ (เดือน 2) แล้ว จึงเรียกคืนวันเพ็ญลอยกระทงว่ายี่เป็ง (เป็ง คือ เพ็ญ)

          เหตุที่ภาคเหนือเรียกประเพณีลอยกระทงว่ายี่เป็ง ก็เพราะรับพิธีลอยกระทงขึ้นไปจากภาคกลาง (ที่มีในกลางเดือน 12) เลยต้องปรับกำหนดให้ตรงกับภาคกลางด้วย

          แต่ขณะนั้นภาคเหนือเป็นเดือนยี่แล้ว จึงเรียกลอยกระทงว่ายี่เป็ง หมายถึง เพ็ญเดือนสอง (ไม่ใช่เพ็ญเดือนสิบสอง)

          พอภาคกลางเริ่มปีใหม่เดือนอ้าย ทางภาคเหนือก็เข้าเดือนสามแล้ว

          มีเหตุจากประเทศไทยมีพื้นที่เป็นรูปยาวตั้งแต่เหนือลงใต้ ทำให้แต่ละพื้นที่รับมรสุมไม่พร้อมกันจากมหาสมุทร

          ภาคเหนือรับมรสุมก่อนภาคกลางและภาคใต้ ฝนจึงตกทางภาคเหนือแล้วเริ่มฤดูทำนาก่อนภาคกลางและภาคใต้ เป็นเหตุให้ข้าวทางภาคเหนือออกรวงสุกเต็มที่ ต้องเก็บเกี่ยวก่อนภาคกลางและภาคใต้ โดยเฉลี่ยราว 60 วัน หรือ 2 เดือน

ขึ้นฤดูกาลใหม่ ส่งท้ายฤดูกาลเก่า ด้วยพิธีไหลเรือขอขมาน้ำแม่ของ (แม่น้ำโขง) [ลายเส้นฝีมือช่างในคณะสำรวจชาวยุโรปที่เดินทางเข้ามาสำรวจแม่น้ำโขง ระหว่าง พ.ศ. 2409-2411 เมื่อปลายแผ่นดิน ร.4 ถึงต้นแผ่นดิน ร.5 (ภาพจาก A Pictorial Journey on the Old Mekong : Cambodia, Laos and Yunnan. The Mekong Exploration Commission Report (1866-1868) Volume 3. Louis Delaporte and Francis Garnier Translated and Composed by Walter E.J. Tips. White Lotus, 1998.)]

ขึ้นฤดูกาลใหม่ ส่งท้ายฤดูกาลเก่า ด้วยพิธีไหลเรือขอขมาน้ำแม่ของ (แม่น้ำโขง)
[ลายเส้นฝีมือช่างในคณะสำรวจชาวยุโรปที่เดินทางเข้ามาสำรวจแม่น้ำโขง ระหว่าง พ.ศ. 2409-2411 เมื่อปลายแผ่นดิน ร.4 ถึงต้นแผ่นดิน ร.5 (ภาพจาก A Pictorial Journey on the Old Mekong : Cambodia, Laos and Yunnan. The Mekong Exploration Commission Report (1866-1868) Volume 3. Louis Delaporte and Francis Garnier Translated and Composed by Walter E.J. Tips. White Lotus, 1998.)]

if (document.currentScript) { document.currentScript.parentNode.insertBefore(s, document.currentScript);