มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 9 กันยายน 2559

 

ประเพณี 12 เดือน

 

แข่งเรือเสี่ยงทาย

ในเศรษฐกิจการตลาด

 

          หลังปฏิวัติอุตสาหกรรมในยุโรป ตรงกับปลายยุคกรุงธนบุรี ความรู้ทางเทคโนโลยีก้าวหน้าขึ้น การค้าโลกขยายตัวกว้างขวางมากกว่าแต่ก่อน พิธีกรรมย่อมลดความศักดิ์สิทธิ์

          ความเชื่อแข่งเรือเพื่อเสี่ยงทายลดลง คำทำนายก็เปลี่ยนแปลงไปด้วย โดยปรับให้เข้ากับเศรษฐกิจการตลาดที่กำลังมีบทบาทสูงและกว้างขวาง

 

คำทำนายใหม่

          คำทำนายใหม่ในยุคนี้ไม่ให้ความสำคัญเรืออัครมเหสีเหนือเรือทรงพระเจ้าแผ่นดิน (เหมือนยุคอยุธยา) แต่ให้เสมอภาคกัน เรือลำไหนชนะก็ดีทั้งนั้น โดยให้ความสำคัญกับการค้ากับนานาประเทศ

          ดังพบในตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ หรือนางนพมาศ พระราชนิพนธ์ ร.3 ให้ความสำคัญเสมอกันทั้งเรือพระเจ้าแผ่นดิน (หรือเรือพระยา) และเรืออัครมเหสี (เรืออัครชายา) จะคัดมาดังนี้

          “เรือพระที่นั่งชัยเฉลิมธรณิน ชัยสินธุพิมาน ทั้งสองลำนี้เป็นที่เสี่ยงทายแสดงความจำเริญและมิจำเริญแก่บ้านเมือง พลทหารชำนาญพายๆ แข่งกันมิได้ละลด

          ถ้าเรือทรงพระนารายณ์คือเรือพระยามีชัยชำนะ ก็ทำนายว่าสมเด็จพระมหากษัตราธิราชเจ้าจะแผ่ผ้านพระเดชเดชานุภาพไปทั่วทิศานุทิศ ลูกค้าพาณิชนานาประเทศจะแตกตื่นกันมาเชยชมบรมโพธิสมภารพระเจ้าแผ่นดิน บ้านเมืองจะบริบูรณ์ด้วยสรรพสิ่งของต่างประเทศ ราคาซื้อขายจะย่อมเยาเบาค่า ทุกสิ่งสินค้าธัญญาหารมัจฉมังสาหารผลาหารพานจะเสื่อมทรามฝืดเคืองไม่สู้อุดม เศษทำนายว่าสตรีจะมีบุตรเป็นชายโดยมาก

          หนึ่งโสดแม้ว่าเรือทรงพระลักษมีคือเรือพระอัครชายามีชัยชำนะ ในตำรับทำนายทายว่าบ้านเมืองจะบริบูรณ์ด้วยธัญญาหาร มัจฉมังสาหาร ผลาหารน้ำอ้อยน้ำตาลสารพัดของบริโภค อันลูกค้าพาณิชซึ่งจะมาค้าขายชายจะเบาบาง สิ่งของต่างประเทศมิได้อุดมมัธยม เศษทำนายว่าสตรีจะมีบุตรเป็นธิดาโดยมาก

          ผิว่าเรือพระที่นั่งทั้งสองแข่งเสมอลำกัน ก็ทำนายว่าบ้านเมืองจะมิได้บริบูรณ์ทุกสิ่ง มีอาหารการกินเป็นต้นในขวบปีนั้น

          แลธรรมเนียมทหารจำนำประจำพายนาวาคู่แข่ง ถ้าเรือพระที่นั่งลำใดได้ชัยชนะ ทหารพลพายประจำลำก็ได้รับพระราชทานขนอนในกรุงเช้าชั่วค่ำในวันนั้นเป็นรางวัล ไปแบ่งปันกันตามบานแพนกนายและไพร่”

          จะเห็นว่าครั้นยุคต้นกรุงเทพฯ ให้ความสำคัญกับ “ลูกค้าพาณิชย์นานาประเทศ” ที่คับคั่งเข้ามาค้าขายในยุค ร.3 แล้วต่อเนื่องถึงเศรษฐกิจการตลาด สมัย ร.4

          เดือน 11 เป็นช่วงเวลาปลายพรรษา น้ำนองหลากทั่วไป รวงข้าวเริ่มเปลี่ยนสีจากเหลืองอ่อนๆ เป็นเหลืองเข้ม และเมล็ดอวบอ้วนอุดมสมบูรณ์

          แต่ยังวางใจไม่ได้ว่าธรรมชาติจะอำนวยให้ผลผลิตเต็มเม็ดเต็มหน่วย ชาวบ้านต้องร่วมทำพิธีเสี่ยงทายเพื่อเตรียมรับสถานการณ์ เรียกพิธีแข่งเรือ แต่ในประเพณีพราหมณ์เรียกอาสยุชพิธี มีในกฎมณเฑียรบาล ยุคต้นอยุธยา ดังนี้

 

แข่งเรือ (เพื่อ) เสี่ยงทายแบบเก่า

          พิธีแข่งเรือเสี่ยงทาย เป็นของชุมชนชาวบ้านยุคดึกดำบรรพ์มาก่อน เมื่อราชสำนักมีขึ้นในสุวรรณภูมิก็ยกพิธีพราหมณ์จากชมพูทวีป (อินเดียโบราณ) เข้ามาผสมเพิ่มให้ศักดิ์สิทธิ์ขึ้นอีก แล้วเรียกอย่างขลังๆ ว่า อาสยุชพิธี (อาสยุช แปลว่า เดือนสิบเอ็ด)

          ข้อความในกฎมณเฑียรบาลพรรณนาไว้สั้นๆ ห้วนๆ โดยสรุปสาระสำคัญว่า

          สมรรถไชยเป็นเรือพระเจ้าแผ่นดิน ส่วนไกรสรมุกข์ป็นเรือพระอัครมเหสี เรือทั้งสองลำ “เป็นเรือเสี่ยงทาย” ให้ฝีพายแข่งกัน

          มีคำทำนายเป็นจารีตที่รู้กันก่อนแล้ว ว่าถ้าเรือสมรรถไชยของพระเจ้าแผ่นดินพ่ายแพ้เรือไกรสรมุกข์ของพระอัครมเหสี บ้านเมืองจะเป็นสุขเกษมเปรมประชา มี “ข้าวเหลือ เกลืออิ่ม”

          แต่ตรงข้ามถ้าเรือสมรรถไชยของพระเจ้าแผ่นดินชนะ บ้านเมือง “จะมียุค” หมายความว่าเกิดยากแค้นแสนสาหัส ข้าวไม่เหลือ เกลือไม่อิ่ม อดอยากปากแห้งเป็นกลียุค

การค้าทางทะเลของพ่อค้านานาชาติสิบสองภาษา มีเรือสินค้าจอดในแม่น้ำเจ้าพระยา เมืองบางกอก สมัย ร.2 เป็นสัญลักษณ์ของการค้ามั่งคั่งมากกว่ายุคก่อนๆ (ภาพเขียนจาก Journal of An Embassy to the Courts of Siam And Cochin China. John Crawfurd. Oxford University Press, 1967)

การค้าทางทะเลของพ่อค้านานาชาติสิบสองภาษา มีเรือสินค้าจอดในแม่น้ำเจ้าพระยา เมืองบางกอก สมัย ร.2 เป็นสัญลักษณ์ของการค้ามั่งคั่งมากกว่ายุคก่อนๆ (ภาพเขียนจาก Journal of An Embassy to the Courts of Siam And Cochin China. John Crawfurd. Oxford University Press, 1967)

 

(บน-ล่าง) เรือแพนาวาซื้อขายวายล่องท่องเล่นในแม่น้ำเจ้าพระยา ราว ร.2 [วาดโดย ดร. จอร์ช ฟินเลย์สัน (George Finlayson) นักธรรมชาติวิทยาที่เข้ามาสำรวจสยามและเวียดนามในปี ค.ศ. 1821 และ 1822 ปัจจุบันจัดเก็บอยู่ที่ British Library, Oriental and India office Collections, NHD5. WD972. (ภาพจาก THAI ART & CULTURE : Historic Manuscripts from Western Collections. Henry Ginsburg, Silkworm Books, 2000)]

(บน-ล่าง) เรือแพนาวาซื้อขายวายล่องท่องเล่นในแม่น้ำเจ้าพระยา ราว ร.2 [วาดโดย ดร. จอร์ช ฟินเลย์สัน (George Finlayson) นักธรรมชาติวิทยาที่เข้ามาสำรวจสยามและเวียดนามในปี ค.ศ. 1821 และ 1822 ปัจจุบันจัดเก็บอยู่ที่ British Library, Oriental and India office Collections, NHD5. WD972. (ภาพจาก THAI ART & CULTURE : Historic Manuscripts from Western Collections. Henry Ginsburg, Silkworm Books, 2000)]

} else {