มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพฤหัสบดีที่ 31 ธันวาคม 2558

 

ปีใหม่ในไทย

      ปีใหม่ไทย (เรียกตามสากล) ตรงกับเดือนอ้าย (เดือน 1) หลังลอยกระทง (เดือน 12) เป็นวัฒนธรรมร่วมอุษาคเนย์

      มกราคม ปีใหม่ฝรั่ง (แต่ยอมรับเป็นปีใหม่สากล), สงกรานต์ ปีใหม่แขกพราหมณ์อินเดีย (แต่ตีขลุมเป็นปีใหม่ไทย)

      ปีใหม่ไทยในอุษาคเนย์ มีเปลี่ยนแปลงตามลำดับดังต่อไปนี้

 

  1. ยุคดึกดำบรรพ์

      ลอยกระทง คือสิ้นปีเก่า ขึ้นปีใหม่ (ถ้าเรียกตามปฏิทินสากล) ของไทยและอุษาคเนย์ (อาเซียน) มีมาแต่ยุคดั้งเดิมดึกดำบรรพ์ราว 3,000 ปีมาแล้ว

      สิ้นปีเก่า เดือน 12 ขึ้นปีใหม่เดือน 1 (เดือนอ้าย) เรียกตามปฏิทินจันทรคติของไทย (และอุษาคเนย์) เมื่อเทียบปฏิทินสุริยคติของสากล จะอยู่ราวพฤศจิกายน-ธันวาคม

      ปีนักษัตร (ชวด, ฉลู, ขาล, เถาะ ฯลฯ) ก็เปลี่ยนในช่วงเวลาหลังลอยกระทงนี้ (ปัจจุบันยังมีอยู่ในปฏิทินหลวง)

      [มักเข้าใจโดยทั่วไปว่าปีนักษัตรเปลี่ยนตอนสงกรานต์ (เมษายน) แต่ไม่ใช่ เพราะสงกรานต์เป็นประเพณีเปลี่ยนราศีของพราหมณ์อินเดีย ซึ่งไม่มีปีนักษัตร ส่วนปีนักษัตรมีใช้ในอุษาคเนย์ ที่รับผ่านมาทางจีน]

      แท้จริงแล้วลอยกระทงเป็นประเพณีขอขมาธรรมชาติช่วงเปลี่ยนฤดูกาล (โดยไม่แบ่งเป็นเส้นตรงตายตัว) จากฤดูกาลเก่าเป็นฤดูกาลใหม่ ของภูมิภาคอุษาคเนย์ซึ่งมีไทยอยู่ด้วย

 

  1. ยุคอยุธยา

      สิ้นปีเก่า ขึ้นปีใหม่ในยุคอยุธยา แยกเป็น 2 ส่วน ได้แก่ ส่วนราชการ กับส่วนราษฎร

      ราชการ ราชสำนักอยุธยากำหนดสิ้นปีเก่า ขึ้นปีใหม่ ตามประเพณีแขกพราหมณ์อินเดีย คือ สงกรานต์ ตรงกับ 13 เมษายน ของทุกปี (น่าเชื่อว่ามีแล้วตั้งแต่ยุคก่อนอยุธยา เช่น ยุคทวารวดี, ยุคอโยธยา-ละโว้)

      ราษฎร ชาวบ้านในชุมชนท้องถิ่นที่ราบลุ่มน้ำเจ้าพระยาภาคกลาง กำหนดสิ้นปีเก่า ขึ้นปีใหม่ ตามประเพณีดั้งเดิมดึกดำบรรพ์อุษาคเนย์ คือเดือนอ้าย (เดือน 1) หลังลอยกระทง (เดือน 12) ราวพฤศจิกายน-ธันวาคม (เพราะไม่รู้จักศาสนาพราหมณ์)

 

  1. ยุคกรุงเทพฯ

      สิ้นปีเก่า ขึ้นปีใหม่ ยุคกรุงเทพฯ ของทางราชการมี 2 ระยะ ได้แก่

      ระยะแรก 1 เมษายน ขึ้นปีใหม่ เริ่ม พ.ศ. 2432 (สมัย ร.5) ครั้งสุดท้าย เมื่อ 1 เมษายน 2483 (สมัย ร.8)

      ระยะหลัง 1 มกราคม ขึ้นปีใหม่ เริ่ม พ.ศ. 2484 สมัย ร.8 มี จอมพล ป. พิบูลสงคราม เป็นนายกรัฐมนตรี จนถึงปัจจุบัน

      [เป็นเหตุให้ พ.ศ. 2483 มีเพียง 9 เดือน คือตั้งแต่ 1 เมษายน ถึง 31 ธันวาคม เท่านั้น พอถึง 1 มกราคม ก็เริ่มปีใหม่ พ.ศ. 2484]

      ราษฎรยังคงมีประเพณีลอยกระทง เดือน 12 แล้วขึ้นปีนักษัตรใหม่เดือนอ้าย (เดือน 1) เหมือนเดิม

      แต่ค่อยๆลดความสำคัญลง จนท้ายที่สุดก็ลืม เปลี่ยนเป็นขึ้นปีใหม่ไทยตอนสงกรานต์ ตามที่ทางการบอก

      ราชการสร้างสงกรานต์ปีใหม่ไทยขึ้นแทนที่เดือนอ้าย เพื่อขายการท่องเที่ยว