มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 24 กรกฎาคม 2558

 

วัฒนธรรมร่วมอาเซียน (30)

ชายเป็นใหญ่

 

          ชายเป็นใหญ่ในอารยธรรมอินเดีย ดังนั้นหลังรับอารยธรรมอินเดีย คนอุษาคเนย์ก็ค่อยๆ เปลี่ยนไปยกย่องชายเป็นใหญ่เหนือหญิง

          เห็นได้จากเทวดามหาเทพในศาสนาพราหมณ์ ล้วนเป็นเพศชาย

          ส่วนศาสนาพุทธอนุญาตให้ชายบวชเป็นเป็นภิกษุ แต่ไม่อนุญาตให้หญิงบวชเป็นภิกษุณี และหญิงสัมผัสร่างกายภิกษุ หญิงต้องบาป ภิกษุไม่บาป

culture (30)24-07-58 2

culture (30)24-07-58 3

ผู้หญิงเป็นใหญ่

          หลังรับอารยธรรมอินเดีย ผู้ชายขึ้นเป็นใหญ่แทนหญิง

          คนอุษาคเนย์ดั้งเดิมก่อนรับอินเดีย ต่างนับถือศาสนาผีเหมือนๆ กัน โดยมีผู้หญิงเป็นใหญ่ หรือเป็นเจ้าของศาสนาผี [ตรงข้ามกับผู้ชายเป็นใหญ่หรือเป็นเจ้าของศาสนาพราหมณ์, พุทธ]

          ผู้หญิงสุวรรณภูมิในอุษาคเนย์ยุคดึกดำบรรพ์ราว 3,000 ปีมาแล้ว มีสถานะและบทบาททางสังคมสูงกว่าผู้ชาย เช่น

          เป็นใหญ่ในพิธีกรรม, เป็นหมอผีหัวหน้าเผ่าพันธุ์, และเป็นเจ้าของเครื่องมืองานช่างทุกอย่าง รวมทั้งช่างฟ้อน (รำ), ช่างขับ (ร้อง), ช่างปี่ (แคน), ฯลฯ ผู้ชายไม่มีสิทธิ์ทำสิ่งสำคัญอย่างนี้

 

แม่ ผู้เป็นใหญ่

          หลังรับอารยธรรมอินเดีย พ่อคือผู้เป็นใหญ่ในสังคมนอกบ้าน แต่ภายในครอบครัว แม่ยังใหญ่เหมือนเดิม

          เหตุที่แม่หญิงเป็นใหญ่ เพราะโครงสร้างทางสังคมดั้งเดิมดึกดำบรรพ์ จัดระเบียบครอบครัวโดยให้ความสำคัญกับความเป็นแม่ หรือเน้นแม่เป็นศูนย์กลางของเครือญาติ

          แม่เป็นผู้ได้รับมรดกตกทอดจากครอบครัวให้ควบคุมทรัพยากรทางเศรษฐกิจ เช่น บ้านเรือน, ที่ดิน, เรือกสวนไร่นา, ฯลฯ จึงมีอำนาจเหนือพ่อและเครือญาติอื่นๆ

          ลูกอยู่ใกล้ชิดแม่ เพราะแม่ควบคุมทรัพยากรเศรษฐกิจอยู่กับเหย้าเฝ้ากับเรือน แต่พ่อออกไปทำมาหากินนอกบ้าน จึงไม่ใกล้ชิดลูก ส่งผลให้แม่มีผู้แวดล้อมเป็นกำลังแรงงาน แต่พ่อมีน้อยกว่าแม่ หรือไม่มี

          สังคมดั้งเดิมจึงเน้นความสัมพันธ์ระหว่างพี่กับน้อง มากกว่าผัวกับเมีย การสืบตระกูลจึงเน้นทางฝ่ายแม่ เช่น พี่น้องท้องเดียวกัน หมายถึงมีแม่คนเดียวกัน (แต่อาจคนละพ่อก็ได้)

          แม่ หมายถึง ผู้เป็นใหญ่, หัวหน้า (เมีย ก็น่าจะเลื่อนเสียงจากคำว่า แม่)

          เป็นคำร่วมมีในเกือบทุกภาษาของคนเผ่าพันธุ์ต่างๆ ในอุษาคเนย์ แล้วมีความหมายอย่างเดียวกัน หรือใกล้เคียงกัน

          เมื่อจะเรียกสิ่งที่เป็นใหญ่ เป็นหัวหน้า เป็นสำคัญ จึงมีคำว่าแม่นำหน้า เช่น แม่น้ำ, แม่ทัพ, แม่เหล็ก, ฯลฯ

          นาง แปลว่าหัวหน้า, ผู้เป็นใหญ่ ใช้กับเพศหญิง (มีความหมายอย่างเดียวกับนายที่ใช้กับเพศชาย)

 

หัวหน้าเผ่า

          หลังรับอารยธรรมอินเดีย ผู้ชายริบอำนาจหัวหน้าเผ่าจากผู้หญิง แล้วเรียกชื่อตามอินเดีย เช่น ราชา ฯลฯ

          ชุมชนดั้งเดิมดึกดำบรรพ์ มีผู้หญิงเป็นหัวหน้าพิธีกรรม ทำหน้าที่ปกครองดูแลควบคุม (ต่อมาอีกนานได้ชื่อเรียกว่าเจ้าเมือง) นับเป็นหน่วยทางการเมืองยุคแรกเริ่มที่ผู้คนรวมตัวกันขึ้นมา

 

หมอผีเป็นหญิง

          แม้ผู้ชายริบอำนาจจากหญิงแล้ว แต่ผีบรรพชนยังเข้าร่างทรงผู้หญิง ไม่ใช่ผู้ชาย แสดงว่าอารยธรรมอินเดียปราบไม่ลงต่อความเชื่อพื้นเมือง

          ผีบรรพชนจะเข้าสิงในร่างทรงของผู้หญิงเท่านั้น เรียกหมอผี

          ผู้หญิงที่มีผีบรรพชนสิง ต้องทำหน้าที่บอกเล่าเรื่องราวความเป็นมาทั้งปวงของเผ่าพันธุ์ตนให้คนอื่นๆ รู้

          มีตัวอย่างพิธีเลี้ยงผีของชุมชนหมู่บ้านทั่วไปในภูมิภาคอุษาคเนย์ เช่น ผีฟ้าของลาว ผีมดของเขมร ผีเม็งของมอญ ล้วนมีผู้หญิงเป็นร่างทรง ผีเหล่านี้ไม่เข้าร่างทรงที่เป็นผู้ชาย