Download PDF

มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพุธที่ 8 เมษายน 2558

 

ขนมสำปันนี ของมุสลิมยุคอยุธยา

           สำปันนี ชื่อขนมอย่างหนึ่งของชาวมุสลิม บางทีก็เรียกสำปะนี, สำพะนี ยุคอยุธยา มีขายย่านป่าขนม บอกไว้ในเอกสารจากหอหลวงว่า   

           “…ถนนย่านป่าขนมนั้นทำขนมขาย แลนั่งร้านขายขนมชะมด กงเกวียนสามเกลอหินฝนทอง ขนมกรุบขนมพิมพ์ถั่วขนมสำปะนี แลขนมแห้งต่างๆ ชื่อตลาดป่าขนม…”Ž

ขนมสำปันนีปัจจุบัน ทำด้วยแป้งมันตั้งไฟกวนกับกะทิและน้ำตาลทราย แล้วอบด้วยควันเทียน ชื่อขนมชนิดนี้พ้องกับชื่อ “บ้านสำพะนี” บ้านเกิดของไอ้เสมา (ภาพและคำอธิบายจากหนังสือขุนศึก ของ ไม้ เมืองเดิม สำนักพิมพ์มติชน พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2546)

ขนมสำปันนีปัจจุบัน ทำด้วยแป้งมันตั้งไฟกวนกับกะทิและน้ำตาลทราย แล้วอบด้วยควันเทียน ชื่อขนมชนิดนี้พ้องกับชื่อ “บ้านสำพะนี” บ้านเกิดของไอ้เสมา (ภาพและคำอธิบายจากหนังสือขุนศึก ของ ไม้ เมืองเดิม สำนักพิมพ์มติชน พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2546)

           ท้าวทองกีบม้า “มาดามฟอลคอน” เป็นผู้สอนให้ชาวสยามทำขนมสำปันนี มีในหลักฐานฝรั่งเศสว่า “…ท่านท้าวทองกีบม้าผู้นี้ เป็นต้นสั่งสอนให้ชาวสยามทำของหวาน คือ ขนมทองหยิบ ทองหยอด ฝอยทอง ขนมผิง ขนมไข่เต่า ขนมทองม้วน ขนมสำปันนี ขนมสังขยา และขนมหม้อแกง…Ž”

           “สำปันนีŽ” บางทีเรียกปนกับขนม“อาลัว” แต่ผู้รู้เรื่องขนมบอกว่าเป็นคนละชนิดกัน

 

ไอ้เสมา ขุนศึก ตีเหล็กย่านสำพะนี

           ย่านการผลิตสิ่งของเครื่องใช้ยุคอยุธยา มี 52 ตำบล ในจำนวนนั้นมีชื่อย่านสำพะนี อยู่ในเอกสารจากหอหลวง (หรือคำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม) บอกว่ามี 3 ตำบล ดังนี้

           ย่านสำพะนี ตีสกัดน้ำมันงา น้ำมันลูกกระเบา น้ำมันสำโรง น้ำมันถั่วขาย บ้านหมู่หนึ่ง (ในเอกสารไม่ลงชื่อ) ทำฝาเรือนอยู่และเรือนหอ ด้วยไม้ไผ่กรุกระแชงบ้าง กรุแผงกำบ้าง ทำไว้ขายและรับจ้าง บ้านหมู่หนึ่ง (ในเอกสารไม่ลงชื่อ) หล่อเหล็กเป็นครกเป็นสากเหล็กขาย และตั้งเตาตีมีดพร้าและรูปพรรณต่างๆ รับจ้างและทำไว้ขาย

           ผมตามหาย่านสำพะนีมานานมากหลายสิบปี เพราะคาใจไอ้เสมาตีเหล็กอยู่สำพะนี ในนิยายเรื่องขุนศึก ของ ไม้ เมืองเดิม เคยเขียนคำนำเสนอให้หนังสือรวมบทความจินตนาการของ ไม้ เมืองเดิม (สำนักพิมพ์มติชน พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2546) แล้ว เดาว่าอยู่แถวคลองสระบัว ซึ่งผิด

           พเยาว์ เข็มนาค ชาวอยุธยาโดยกำเนิด (นักวิจัยอิสระทางประวัติศาสตร์โบราณคดี) แนะนำว่าย่านสำพะนียุคอยุธยาตามทิศทางในเอกสารจากหอหลวง น่าจะอยู่บริเวณย่านสำเภาล่มต่อวัดพุทไธศวรรย์ เลยตาสว่างทางภูมิสถานอยุธยาเรื่องย่านสำพะนี

           เพราะเอกสารจากหอหลวง บอกย่านการผลิตเริ่มจากฟากตะวันตกของเกาะเมืองไปฟากตะวันออก (เวียนตามเข็มนาฬิกา)

           สำพะนีเป็นย่านแรก จึงอยู่ทางฟากตะวันตก ซึ่งเทียบได้ว่าอยู่บริเวณปัจจุบันเรียกสำเภาล่ม ต่อเนื่องวัดพุทไธศวรรย์ ถึงคลองตะเคียนศูนย์กลางมุสลิมยุคอยุธยา

           ไอ้เสมาตีเหล็กกับพ่ออยู่ย่านสำพะนี แล้วเรียนวิชาอาวุธอยู่สำนักพุทไธศวรรย์ ได้กันพอดีกับสำพะนี

ประวัติศาสตร์นอกพงศาวดารอย่างนี้มีเสน่ห์ชวนให้ทอดน่องท่องเที่ยวในชุมชน