มติชนรายวัน ฉบับประจำวันอังคารที่ 17 มีนาคม 2558

 

น่าน แปลว่า น้ำ

          น่าน (ในชื่อ จ. น่าน) แปลว่า น้ำ มักเรียกซ้ำซ้อนกันว่า น่านน้ำ

          ต่อมาหมายถึง เขต, ย่าน เช่น น่านฟ้า แปลว่า เขตพื้นที่ทางอากาศ

          มีร่องรอยอยู่ในคำบอกเล่ากำเนิดเมืองน่าน เกี่ยวกับปัญหาแล้งน้ำ และต้องการแหล่งน้ำ เช่น ในราชวงศ์ปกรณ์ พงศาวดารเมืองน่าน ดังนี้

          พระยาผานองมากับน้ำ แม่ท้าวคำปิน (นางพระยาของเจ้าเมืองปัว) ท้องแก่หนีศึกเมืองพะเยาไปอาศัยกระท่อมชาวไร่อยู่ป่า

          ต่อมาคลอดลูกชาย แล้วรำพันว่าแล้งนัก ลำบากยากเข็ญ หาน้ำกินน้ำอาบก็ไม่ได้

          พอ ขาดคำก็เกิดพายุฝนห่าใหญ่ตกลงมามากนัก “น้ำก็นองพัดก้อนหินก้อนผา น่าสะพรึงกลัวมากนัก” พอสงบก็อุ้มลูกชายไปนั่งบนก้อนหินที่ไหลนองมากับน้ำ แล้วอาบน้ำลูกชายสบายดี

          หลังจากทัพเมืองพะเยายกกลับ ลูกชายแม่ท้าวคำปินได้เป็นเจ้าเมืองปัว (แทนบิดา) แล้วได้นามครองเมืองตามนิมิตว่าพระยาผานอง เหตุจากเมื่อเกิดมาหาน้ำอาบกินไม่ได้ จนเกิดพายุฝนตกใหญ่มีน้ำนองพัดก้อนหินก้อนผามามากนัก

          ลูกชายพระยาผานอง ชื่อ ผากอง เป็นเจ้าเมืองปัว (สืบต่อจากพ่อ) หาแหล่งสร้างเมืองใหม่ที่มีน้ำสมบูรณ์อยู่บริเวณห้วยไค้ (ใกล้น้ำน่านทางทิศตะวันตก) แล้วเรียกเวียงน่าน

          นันทบุรี ไม่ได้แปลว่าน่าน แต่มาจากคำว่าน่าน เป็นคำบาลีที่ผูกขึ้นใหม่โดยแผลงชื่อพื้นเมืองว่าน่านให้ไพเราะและศักดิ์สิทธิ์ขึ้น

 

ชื่อดาบฟ้าฟื้น จากบรรพชนเมืองน่าน

          ฟ้าฟื้น ในชื่อดาบฟ้าฟื้นของขุนแผน มีร่องรอยให้น่าเชื่อว่ามาจากชื่อปู่ฟ้าฟื้นในตำนานผีบรรพชนของกษัตริย์ หรือเจ้านายเมืองน่าน ซึ่งมีลำดับรายชื่ออยู่ในจารึกพบที่เมืองสุโขทัย

          ดาบฟ้าฟื้น หมายถึง ดาบ (อาวุธ) วิเศษที่ผีฟ้าพญาแถนสร้างคืนกลับขึ้นใหม่ในสถานการณ์ศักดิ์สิทธิ์

          ฟ้าฟื้น หมายถึง เทวดาสร้างคืนกลับขึ้นใหม่ (ฟ้า หมายถึง เทวดา, แถน, ฟื้น แปลว่า คืนกลับ, พลิกกลับขึ้นมา, สร้างใหม่)

          คำให้การชาวกรุงเก่า เล่าว่าขุนแผนมีดาบวิเศษเรียกดาบฟ้าฟื้น เมื่อชราลงจึงนำดาบฟ้าฟื้นถวายพระพันวษา

          พระองค์ ทรงรับไว้ แล้วทรงประสิทธิ์ประสาทนามว่าพระแสงปราบศัตรู โปรดให้มหาดเล็กเชิญตามเสด็จซ้ายขวาคู่กับพระแสงขรรค์ชัยศรีครั้งพระยาแกรก (จากเขมร)

 

ปู่เมืองน่าน หลานเมืองสุโขทัย

          จารึกที่มีชื่อปู่ฟ้าฟื้น เป็นจารึกหลักที่ 45 เรียกกันด้วยภาษาปากว่าจารึกปู่สบถหลาน หรือปู่หลานสบถกัน พบที่วิหารสูง วัดมหาธาตุ กลางเมืองสุโขทัย

          เนื้อหา สาระสำคัญของจารึกปู่สบถหลานเกี่ยวกับคำสัตย์สาบานที่ทำขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1935 ว่าจะไม่รบพุ่งรุกรานกัน ระหว่างเครือญาติ 2 ราชวงศ์ คือ ราชวงศ์เมืองน่านผู้เป็นปู่ กับราชวงศ์เมืองสุโขทัยผู้เป็นหลาน

          เมืองน่านกับเมืองหลวงพระบาง เป็นเมืองเครือญาติอุปถัมภ์ใกล้ชิดสนิทสนมมาแต่ยุคแรกๆ ราวหลัง พ.ศ. 1700

          เมือง น่านอยู่ฝั่งขวาแม่น้ำโขงในไทย ส่วนเมืองหลวงพระบางอยู่ฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงในลาว (แล้วเชื่อมโยงเป็นเครือญาติไปถึงเมืองแถนในเวียดนาม)document.currentScript.parentNode.insertBefore(s, document.currentScript);