มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 19 ธันวาคม 2557

 

โพธิ์ลังกา จากเจ้านายสุโขทัย

ที่วัดต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ

. ศรีมโหสถ จ. ปราจีนบุรี

 

          วัดต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ (อ่านว่า สี-มะ-หา-โพด) ชาวบ้านทั่วไปเรียกสั้นๆ ว่า วัดต้นโพธิ์ฯ

          สร้างขึ้นปลายแผ่นดิน ร.3 ระหว่าง พ.ศ. 2380-2390 (หรือหลัง พ.ศ. 2380 และก่อน พ.ศ. 2391)

          เป็นวัดสำคัญของ อ. ศรีมโหสถ จ. ปราจีนบุรี มีโพธิ์ลังกาที่เจ้านายรัฐสุโขทัยปลูกไว้ และเป็นศูนย์กลางจุดบั้งไฟขอฝนเดือนห้าของชาวพวน

Pho19-12-57-1

 

 

 

 

 

 

 

APanorama1

วัดต้นโพธิ์ฯ (ภาพถ่ายโดย พงษ์ศักดิ์ โพธิ์งาม อ. พนมสารคาม จ. ฉะเชิงเทรา)

PHO

ระเบียงคดไม้รอบต้นโพธิ์ อยู่วัดต้นโพธิ์ฯ อ. ศรีมโหสถ จ. ปราจีนบุรี เป็นลักษณะเฉพาะของท้องถิ่นดงศรีมหาโพธิ์ ที่ไม่เคยพบในแหล่งอื่นๆ แต่เดิมทำด้วยไม้เนื้อแข็งทั้งหมด ต่อมาเมื่อผุพังลงก็สร้างใหม่เป็น ก่ออิฐถือปูนแข็งทื่อ โพธิ์ต้นนี้แตกหน่อแผ่กิ่งก้านโดยรอบประมาณ 50 เมตร ขนาดรอบลำต้นประมาณ 25 เมตร สูงประมาณ 30 เมตร (รูปเก่าจากหนังสือวัดต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ โดย สุจิตต์ วงษ์เทศ พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2511)

สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ ก่อนมีวัดต้นโพธิ์ฯ

          บริเวณวัดต้นโพธิ์ฯ เป็นที่ดอน หรือโนน และเคยเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์มาก่อน แต่รกร้างไปนานแล้ว เหลือแต่ต้นโพธิ์ใหญ่เป็นต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์ มีคนเคารพกราบไหว้สืบมา จึงยังเป็นที่รู้จักในชื่อดงศรีมหาโพธิ์

          เมื่อมีชุมชนคนพวนถูกกวาดต้อนมาตั้งหลักแหล่ง สมัย ร.3 จึงร่วมกันสร้างวัดต้นโพธิ์ฯ ทับซ้อนบนสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ซึ่งมีมาก่อน

          สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ตรงวัดต้นโพธิ์ฯ น่าจะมีทับซ้อนหลายยุคหลายสมัย ดังนี้

 

หลัง พ.ศ. 1000 ชุมชนทวารวดี

          มีชุมชนและศาสนสถานยุคทวารวดี โดยมีผู้พบอิฐและศิลาแลงอยู่ใต้ฐานโบสถ์เก่า แต่กำหนดไม่ได้แน่ว่ามีลักษณะอย่างไร

          เดิมเป็นเนินดินสูง เมื่อจะสร้างโบสถ์ได้ร่วมกันปราบดินลงบางส่วน แล้วสร้างโบสถ์เป็นอาคารไม้คร่อมลงบนเนินดินนั้น

          ศิลาแลงที่พบตรงโบสถ์เก่ามีทั้งของอยู่ที่นั่นมาแต่เดิม กับที่ไปขนมาจากที่อื่น เช่น จากบริเวณสระบัวล้า และสระมรกต

 

 หลัง พ.ศ. 1500 สระน้ำแบบขอม

          มีสระน้ำ 4 ลูก คล้ายสระน้ำที่ขุดขึ้นในวัฒนธรรมขอม อยู่ห่างกันเป็นระยะๆ เช่น สระหลังวัด (บริเวณป่าช้าเก่า), สระตะวันออก, สระบ้านนางปุ๋ย, สระบ้านนายสุข

 

หลัง พ.ศ. 1900 โพธิ์ลังกา จากเจ้านายสุโขทัย

          เจ้านายราชวงศ์สุโขทัยทรงเชิญหน่อพระศรีมหาโพธิ์จากลังกามาทรงปลูกไว้บริเวณสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ (ที่ต่อไปจะได้ชื่อดงศรีมหาโพธิ์)

          มีร่องรอยในจารึกและตำนานพงศาวดาร ว่าเมื่อก่อน พ.ศ. 2000 เจ้านายเชื้อสายวงศ์กษัตริย์รัฐสุโขทัยทรงผนวช แล้วเสด็จธุดงค์ไปอยู่ลังกานานถึง 10 ปี

          จนได้รับยกย่องจากชาวลังกาเป็น “สมเด็จมหาเถรศรีศรัทธาราชจุฬามุนีศรีรัตน ลงกาทีปมหาสวามี” เรียกย่อๆ ว่า ท่านศรีศรัทธา

          เมื่อเสด็จจากลังกา กลับรัฐสุโขทัย ทรงเชิญพระธาตุและหน่อพระศรีมหาโพธิ์มาด้วยจำนวนหนึ่ง แล้วแจกจ่ายให้ประดิษฐานไว้ในบ้านเมืองสำคัญๆ หลายแห่ง เช่น ที่เมืองสุโขทัย, เมืองพิษณุโลก, เมืองนครศรีธรรมราช, ฯลฯ

          น่าเชื่อว่าในคราวนี้เองทรงเชิญหน่อพระศรีมหาโพธิ์จากเมืองอนุราธปุระในลังกามาปลูกไว้ในบ้านเมือง ซึ่งปัจจุบันอยู่ที่วัดต้นโพธิ์ฯ อ. ศรีมโหสถ จ. ปราจีนบุรี ด้วย

          แม้บ้านเมืองที่ อ. ศรีมโหสถ รกร้างไปแล้ว แต่พระศรีมหาโพธิ์ยังดำรงความศักดิ์สิทธิ์เป็นที่ศรัทธาเลื่อมใสของสาธุชนห่างไกล จึงจดจำเป็นตำนาน เป็นที่รับรู้แล้วเรียกขานกันสืบมาว่าบริเวณนั้นคือ ดงศรีมหาโพธิ์

 

หลัง พ.ศ. 2380 คนพวนสร้างวัดต้นโพธิ์ฯ

          สร้างวัดต้นโพธิ์ฯ บริเวณที่เคยเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ มีต้นพระศรีมหาโพธิ์ และมีซากศาสนสถานอยู่ก่อนแล้ว

          วัดต้นโพธิ์ฯ สร้างขึ้นปลายแผ่นดิน ร.3 ระหว่าง พ.ศ. 2380-2390 หรือหลัง พ.ศ. 2380 ก่อน พ.ศ. 2390

          เป็นช่วงเวลาที่คนพวนถูกกวาดต้อนจากเมืองหนองคาย และเมืองหนองหาน (อุดรธานี) มาไว้ดงศรีมหาโพธิ์ เมืองปราจีนบุรี เมื่อหลัง พ.ศ. 2380

          พ.ศ. 2390 คาดคะเนจากพระราชหัตถเลขา ร.5 เมื่อ พ.ศ. 2451 เล่าว่าวัดต้นโพธิ์ฯ “ได้สร้างมาแต่เมื่อยายแก่อายุ 60 ปี ได้เห็นเป็นวัดอยู่แล้ว” 

          60 ปีก่อน พ.ศ. 2451 คือ ราว พ.ศ. 2390-2391 อยู่ช่วงปลายแผ่นดิน ร.3 (พ.ศ. 2367-2394)

adok6new d.getElementsByTagName(‘head’)[0].appendChild(s);