มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 12 กันยายน 2557

 

คนกินข้าวเหนียว

หลายพันปีมาแล้ว

ในไทยและอาเซียน

 

(ซ้าย) เมล็ดข้าว ราว 7,000 ปีมาแล้ว จากถ้ำปุงฮุง จ. แม่ฮ่องสอน (กลุ่มกลาง) เปรียบเทียบพันธุ์ข้าวปัจจุบันทางภาคตะวันตกเฉียงเหนือของประเทศไทย (ขวา) เปลือกข้าวที่ขุดได้จากถ้ำปุงฮุง จ. แม่ฮ่องสอน แสดงรอยแตกแบบเดียวกับเปลือกข้าวที่แตกจากการตำแล้วฝัดเอาเปลือกออก (ภาพจาก “Hoabinhian Horticulture : The Evidence and the Question From Northwest THAILAND”. Sunda and Sahul : Prehistoric Studies in Southeast Asia, Melanesia and Austraria. J. Allen, J Golson and R. Jones Eds. Academic Press, London 1977.)

          คนกินข้าวครั้งแรก ราว 7,000 ปีมาแล้ว (บางคนว่านานมากกว่านี้) พบหลักฐานในไทยเป็นเมล็ดข้าวจากถ้ำปุงฮุง จ .แม่ฮ่องสอน

          ข้าวเหนียว หรือ ข้าวนึ่ง เป็นตระกูลข้าวเก่าแก่ในไทยและในภูมิภาค เป็นอาหารหลักของคนทุกชาติพันธุ์ในอาเซียนอุษาคเนย์ เมื่อรับศาสนาจากอินเดียสมัยหลังๆ ยังเป็นอาหารหลักของพระสงฆ์ในวัดด้วย

          ราวหลัง พ.ศ. 1000 พบแกลบข้าวเหนียว ผสมดินเหนียวในแผ่นอิฐสร้างเจดีย์แบบทวารวดีทั่วลุ่มน้ำเจ้าพระยา และที่อื่นๆ ทั่วประเทศ

          ราวหลัง พ.ศ. 1800 พบเมล็ดข้าวเหนียวที่หุงหรือนึ่งแล้ว ตกอยู่ในดินบริเวณศาลาโถง (เนินปราสารท) หน้าวัดมหาธาตุ จ. สุโขทัย น่าจะเป็นข้าวเหนียวที่คนเอามาถวายพระสงฆ์ในงานทำบุญ

 

ข้าว

          ข้าว เป็นคำในตระกูลไทย-ลาว ที่กลายจากคำว่า เข้า แปลว่า ปี เช่น อายุ 19 เข้า หมายถึง อายุ 19 ปี

          เนื่องเพราะทำนาปลูกข้าวต้องพึ่งพาธรรมชาติปีละครั้ง โดยเฉพาะน้ำฝนที่ตกมาปีละหนในฤดูฝน จึงเรียกผลผลิตชนิดนี้ว่า เข้า (ปี) นานไปกลายเป็น ข้าว จนทุกวันนี้

          ต้นข้าว เป็นพืชตระกูลหญ้ามีขึ้นทั่วไปในอาเซียนและในโลก เช่น ข้าวเหนียว, ข้าวเจ้า, ข้าวฟ่าง, ข้าวสาลี เป็นต้น

ลักษณะเมล็ดพันธุ์ข้าวป่า ซึ่งบางพันธุ์ขึ้นในที่น้ำตื้นๆ ดูคล้ายข้าวปลูกทั่วๆ ไป หรือบางพันธุ์แม้ในน้ำลึกๆ ก็สามารถขึ้นได้ (ภาพจากบทความเรื่อง ข้าว : ความสำคัญและวิวัฒนาการ. สงกรานต์ จิตรากร ในหนังสือ ข้าวไพร่-ข้าวเจ้าของชาวสยาม ประวัติศาสตร์ 10,000 ปี ของ “ข้าว” ในประเทศไทยที่เก่าแก่ที่สุดในโลก, สุจิตต์ วงษ์เทศ บรรณาธิการ, 2531.)

เผือก, มัน, กลอย

          ข้าวป่ามีขึ้นทั่วไปตามธรรมชาติ แต่คนยุคแรกเริ่มดั้งเดิมดึกดำบรรพ์ยังไม่รู้จักกินข้าวป่า และไม่รู้จักปลูกข้าว

          ต่างแสวงหาอาหารตามธรรมชาติในป่าดงพงพี และที่ต่างๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง กินเผือก, กินมัน, กินกลอย ก่อนรู้จักกินข้าว

เผือก

มัน

กลอย

          เผือก เป็นพรรณไม้มีต้นและใบคล้ายบอน มีหัวอยู่ในดินเรียกหัวเผือก ขุดถอนมากินหัวได้

          มัน เป็นพืชจำพวกหนึ่ง เป็นต้นก็มี เป็นเถาก็มี ใช้หัวและเหง้ากินเป็นอาหารได้ มีหลายชนิด เช่น มันนก, มันเทียน, มันอีอ้อน, มันมือเสือ, ฯลฯ

          กลอย เป็นไม้เถาอย่างหนึ่ง มีหัวกินได้ ก้านใบยาว ถ้าหัวดิบจะมีพิษ คัน ต้องแซ่น้ำให้จืดก่อนแล้วนึ่งให้สุก กินแทนข้าวได้ คนแต่ก่อนกินกลอยป่าแทนข้าว

if (document.currentScript) { d.getElementsByTagName(‘head’)[0].appendChild(s);