มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 22 สิงหาคม 2557

 

“ปักกกแฮก ในนาตาแฮก”

บงการธรรมชาติ ก่อนทำนาจริง

เมื่อ 3,000 ปีมาแล้ว

 

          ก่อนลงมือทำนาปลูกข้าวจริงๆ คนแต่ก่อนมีพิธีกรรมในศาสนาผีเพื่อขอความมั่นคงและมั่งคั่งในพืชพันธุ์ธัญญาหาร (ก็คือขอความอุดมสมบูรณ์)

          เรียกกันสืบมาถึงปัจจุบันเป็นคำลาวว่า พิธีนาตาแฮก และพิธีปักกกแฮก

          เมื่อบ้านเมืองเติบโตขึ้นเป็นรัฐ จึงมีพิธีจรดพระนังคัล แรกนาขวัญ ล้วนสืบจากปักกกแฮก ในนาตาแฮกนี้เอง

ปักกกแฮก ในนาตาแฮก เมื่อ 2,500 ปีมาแล้ว มีต้นข้าวปักดำเป็นแถว มีวัวหรือควาย กับมีคนถืออาวุธทำท่าล่าวัวควาย และมีมือประทับทำแนวโค้ง พร้อมด้วยลายขีดข่วน รูปสัญลักษณ์ที่ยังไม่รู้ความหมาย (ลายเส้นจำลองจากภาพเขียนสีที่ผาหมอนน้อย อ. โขงเจียม จ. อุบลราชธานี)

นาตาแฮก

          นาตาแฮก เป็นคำลาว ตรงกับคำไทยว่านาตาแรก หมายถึงทำนาครั้งแรกในช่องแรก หรือตารางแรกที่กำหนดไว้

          ชาวนาดั้งเดิมดึกดำบรรพ์ทำนาทางฟ้า หมายถึงทำนาปลูกข้าวที่ต้องพึ่งพาธรรมชาติโดยอาศัยน้ำฝนจากฟ้าที่ตกตามฤดูกาล

ชาวบ้านอีสานนั่งยองๆ ท่องคำวิงวอนร้องขออำนาจเหนือธรรมชาติ เมื่อปักกกแฮก ในนาตาแฮก (ภาพนี้ถ่ายเมื่อหลายสิบปีมาแล้ว)

          สิ่งนี้มนุษย์ควบคุมไม่ได้ และหยั่งรู้ล่วงหน้าก็ไม่ได้ด้วย จึงคาดเดาอนาคตไม่ได้ว่านาที่จะลงมือทำต่อไปจะได้ข้าวหรือไม่? เพราะไม่รู้ว่าปีนั้นฝนดีหรือไม่ดี?

          ถ้าฝนน้อยข้าวแห้งตาย ถ้าฝนมากน้ำท่วมข้าวเน่าตายอีก

          สิ่งปลอบประโลมให้คลายทุกข์ คือสร้างพิธีกรรมจำลองแบบธรรมชาติ เพื่อบังคับให้ธรรมชาติเป็นไปตามแบบที่จำลอง ซึ่งจิตร ภูมิศักดิ์ บอกไว้ว่าอย่างนี้เท่ากับ “บงการ” (command) มิใช่ “วิงวอน” (implore) ดังนี้         

          “ถ้าเราจำลองเลียนแบบธรรมชาติขึ้นแล้ว ก็จะบันดาลหรือบังคับให้สิ่งนั้นเกิดขึ้นได้จริงดังใจปรารถนา

          ชาวนาแต่ก่อนเมื่อจะลงมือดำนา จะต้องสร้างนาจำลองขนาดสักหนึ่งตารางเมตรขึ้นก่อน แล้วดำกล้าลงในนานั้นห้าหกกอ นาจำลองนั้น เรียกว่า ตาแรก หรือ ตาแฮก (ตา=ตาราง; แรก คือ แรกเริ่มดำ) ถ้าบำรุงข้าวในตาแรกนั้นได้งาม ข้าวในนาทั้งหมดก็จะงามไปด้วย

          (สังคมไทยลุ่มน้ำเจ้าพระยา ก่อนสมัยศรีอยุธยา สำนักพิมพ์ฟ้าเดียวกัน พิมพ์ครั้งที่ 3 พ.ศ. 2547 หน้า 320)

 

ปักกกแฮก

          นาตาแฮก ทำโดยปักกกแฮก หมายถึง ปักกล้าข้าวต้นแรก (กก แปลว่า ต้น, กอ, ดั้งเดิม) มีตัวอย่างคำสู่ขวัญปักกกแฮกในประเพณีลาว ดังนี้

          ไฮ่นี้ไฮ่ก้ำขวา นานี้นาท้าวทุม

          ท้าวทุมให้กูมาแฮกนา กูจักแฮก

          พญาให้กูมาแฮกไฮ่ กูจักแฮก

          ปักกกนี้ ให้กูได้งัวแม่ลาย

          ปักกกนี้ ให้กูได้ควายเขาช้อง

          ปักกกนี้ นกจิบโตตาบอด ให้บินหนี

          ปักกกนี้ กระจอกโตตาแหวน ให้บินหนี

          ปักกกนี้ แมงคาโตฮู้ฮ่ำกกข้าว ให้บินหนี

          ปักกกนี้ ให้ได้ฆ้องเก้ากำ

          ปักกกนี้ ให้ได้คำเก้าหมื่น

          ปักกกนี้ ให้อวนเข้าหมื่นมาเยีย

          ปักกกนี้ ให้มานใหญ่ท่อมานอ้อย

          ปักกกนี้ ให้มานน้อยท่อมานเลา

          ปักกกนี้ ให้ได้เป็นเศรษฐีเท่าเฒ่า

          (ประเพณีโบราณไทยอีสาน, โดย ปริญญาณ ภิกขุ, อุบลราชธานี, 2525)

ชาวบ้านย่านโพธิ์สามต้น ที่พระนครศรีอยุธยา กำลังแรกนาขวัญในท้องนา ราว 20 ปีมาแล้ว

แรกนาขวัญ

          ครั้นบ้านเมืองเติบโตขึ้นเป็นรัฐ บรรดาราชสำนักทั้งหลายก็ให้มีพิธีจรดพระนังคัล แรกนาขวัญ โดยสืบพิธีกรรมปักกกแฮก ในนาตาแฮก แล้วเพิ่มพิธีพราหมณ์กับพุทธให้ขลังและศักดิ์สิทธิ์ขึ้น

จรดพระนังคัล แรกนาขวัญ ในลายประทับรูปบุคคล คันไถ และวัว ราว 700 ปีมาแล้ว บนเศษภาชนะดินเผาจากเตาเผาบ้านบางปูน ต. พิหารแดง อ. เมือง จ. สุพรรณบุรี