มติชนรายวัน ฉบับประจำวันจันทร์ที่ 25 สิงหาคม 2557

 

เส้นทางที่ราบสูงโคราช ลงที่ราบลุ่มภาคกลาง

          เส้นทางดึกดำบรรพ์ ไม่น้อยกว่า 3,000 ปีมาแล้ว จากที่ราบสูงโคราช ลงที่ราบลุ่มภาคกลาง (และในทางกลับกัน)

          มีบรรพชนคนดึกดำบรรพ์เดินทางผ่านไปมาทางทิวเขาพังเหย ดงพญากลาง เขตติดต่อระหว่าง จ. ลพบุรี ลุ่มน้ำป่าสัก กับ จ. นครราชสีมา ลุ่มน้ำมูล — จ. ชัยภูมิ ลุ่มน้ำชี พบหลักฐานสำคัญล่าสุดอยู่ในนิราศหนองคาย

เส้นทางที่ราบสูงโคราชลงที่ราบลุ่มภาคกลางทางดงพญากลาง ระหว่างทางบนถนนแยกจากคลองไผ่ (เขื่อนลำตะคอง) ข้ามไปทางตะวันตก ลัดเลาะภูเขาเตี้ยๆ จากเขต อ. สีคิ้ว ไปเขต อ. ด่านขุนทด มองเห็นทิวเขาพังเหยในดงพญากลางอยู่ลิบๆ (ภาพโดย อรวรรณ จิตรรัมย์)

          นิราศหนองคายเป็นชื่อหนังสือ แต่เนื้อหาเกือบทั้งเล่มเกี่ยวข้องกับเมืองโคราชนครราชสีมา ไม่เกี่ยวกับหนองคาย

          แรกทีเดียวก็เข้าใจตามชื่อหนังสือว่ากวีผู้แต่งเดินทางไปหนองคาย ครั้นอ่านคราวแรกรู้ว่าไม่ได้ไปหนองคาย เพราะเจ้านายที่กรุงเทพฯให้ยั้งทัพรอดูสถานการณ์อยู่โคราช จนในที่สุดไปไม่ถึงหนองคายเมื่อต้องปฏิบัติตามคำสั่งให้ยกกลับกรุงเทพฯ

          นิราศหนองคาย แต่งเป็นกลอนนิราศ โดย หลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์) ตั้งแต่ยังมีบรรดาศักดิ์เป็นขุนพิพิธภักดี เมื่อ พ.ศ. 2418 ขณะทำหน้าที่เป็นทนายติดตามเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง (เพ็ง เพ็ญกุล) ไปในงานราชการทัพปราบฮ่อสมัย ร.5

          พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2421 แต่หลังจากวางจำหน่ายได้ไม่กี่วันต้นฉบับถูกสั่งเก็บทำลายรวมทั้งฉบับที่พิมพ์เผยแพร่ด้วย ผู้แต่งถูกลงโทษโบย 50 ที จำคุก 8 เดือน ภายหลังโปรดเกล้าฯ ให้ยกโทษพระราชทานเข้าไปรับราชการกับพระยามหินทรศักดิธำรงตามเดิม

          ต่อมาสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ขณะดำรงตำแหน่งนายกหอพระสมุด วชิรญาณ โปรดให้คัดต้นฉบับไว้โดยตรวจตราให้ตัดข้อความที่ไม่เหมาะสมก่อนจะพิมพ์เผยแพร่อีกครั้งใน พ.ศ. 2459

          จนเมื่อ คุณขรรค์ชัย บุนปาน บอกให้ทำประวัติศาสตร์ โคราช มาจากไหน? ผมต้องอ่านใหม่นิราศหนองคาย แล้วเดินทางตามรอยเส้นทางกองทัพ ถึงรู้เพิ่มอีกว่าเนื้อหาเกือบทั้งเล่มเกี่ยวข้องกับเมืองโคราช นครราชสีมา โดยไม่มีอะไรเลยที่เกี่ยวกับหนองคาย (ยกเว้นรับคำสั่งให้ยกทัพไป)

          เพราะราชการทัพครั้งนั้นกองทหารใช้เวลาเกือบทั้งหมดอยู่โคราช ตั้งแต่ยกไปจนยกกลับ

          ขากลับกรุงเทพฯ กองทัพยกออกจากเมืองนครราชสีมา ผ่านเมืองโคราชเก่า (อ. สูงเนิน จ. นครราชสีมา) เป็นบริเวณที่ราบสูงโคราช แล้วลงที่ราบลุ่มภาคกลาง ทางดงพญากลาง ผ่านเมืองบัวชุม ลุ่มน้ำป่าสัก (อ. ชัยบาดาล จ. ลพบุรี)