มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพุธที่ 13 สิงหาคม  2557

 

ทำขวัญข้าว ทำขวัญนา

          ขณะตระเวนหาแหล่งไหลตกแม่น้ำมูลของลำตะคองกับลำเชิงไกร อยู่เขตรอยต่อหลายอำเภอในโคราช เมื่อปลายกรกฎาคม ผมเห็นชาวนาหลายหมู่บ้านลงนาทำขวัญข้าวขณะข้าวเริ่มแตกใบเขียวชอุ่มรับฝน

ทำขวัญข้าว – นายวิทยา ผิวผ่อง ผู้ว่าฯพระนครศรีอยุธยา เป็นประธานพิธีทำขวัญข้าวแม่โพสพ หลังจากผู้เข้าร่วมโครงการปลูกข้าวกินเอง 100 ครัวเรือนทำการโยนกล้าไปเมื่อเดือนพฤษภาคมที่ผ่านมา ที่แปลงนาพระราชทานทุ่งมะขามหย่อง จ. พระนครศรีอยุธยา เมื่อวันที่ 2 สิงหาคม (มติชน ฉบับวันอาทิตย์ที่ 3 สิงหาคม 2557 หน้า 8)

          โดยทั่วไปคนไทยคุ้นชื่อขวัญ หรือคำว่าขวัญ แต่ไม่รู้จัก หรือบางคนรู้ แต่ไม่เข้าใจ

          ระบบการศึกษาไทย ไม่สนใจเรื่องขวัญ จึงไม่มีในเนื้อหาต่างๆ ไม่ว่าประวัติศาสตร์  หรือแม้ตำราทางศาสนา ก็มีแต่วิญญาณ ไม่มีขวัญ ซึ่งเป็นศาสนาผีในความเชื่อพื้นเมืองดั้งเดิมของอุษาคเนย์

          ขวัญ เป็นระบบความเชื่อในศาสนาผี หมายถึงส่วนที่ไม่เป็นตัวตนของคน, สัตว์, พืช ซึ่งมีในความเชื่อตรงกันของคนทุกชาติพันธุ์ในอุษาคเนย์

          ขวัญมีหน่วยเดียว แต่ฝังกระจายอยู่ทั่วทุกแห่ง หรือทุกส่วนของร่างกายคนตั้งแต่เกิดมามากกว่า 30 แห่ง และมีความสำคัญมากเท่าๆกับส่วนที่เป็นตัวตนหรือร่างกาย

          ทั้งยังมีความเชื่อร่วมกันอีกว่าถ้าขวัญอยู่คู่กับร่างกาย เจ้าของขวัญจะมีความสุขสบาย แต่ถ้าขวัญออกจากร่างกายไป เจ้าของขวัญจะไม่เป็นปกติ อาจเจ็บไข้ได้ป่วยจนถึงตาย

          เมื่อใดก็ตามที่เจ้าของขวัญเจ็บป่วยมาก แสดงว่าขวัญไม่ได้อยู่กับตัว ดังนั้นผู้ใหญ่ในครอบครัวต้องทำพิธีเรียกขวัญให้กลับเข้าสู่ตัว เพื่อให้เจ้าของขวัญอยู่ดีมีสุข

          สัตว์, พืช และสิ่งของที่เกี่ยวข้องกับชีวิตและการทำมาหากินของคนล้วนมีขวัญทั้งนั้น เช่น ขวัญวัว, ขวัญควาย, ขวัญเรือน, ขวัญเกวียน, ขวัญยุ้ง, ขวัญนา, ขวัญข้าว, ฯลฯ

          พิธีกรรมเกี่ยวกับขวัญ เรียกว่าทำขวัญ (หรือสู่ขวัญ เรียกขวัญ เลี้ยงขวัญ) ในทุกช่วงสำคัญของชีวิตและการทำมาหากิน ทั้งเหตุดีและไม่ดี ตั้งแต่เกิดจนตาย

          เพื่อให้ผู้รับทำขวัญพ้นจากความวิตกกังวลหวาดกลัวหรือตกใจ ต่อการเปลี่ยนแปลงสู่สภาพแวดล้อมใหม่ ซึ่งเท่ากับสร้างความมั่นใจและความมั่นคงแก่ผู้รับขวัญ เช่น ต้นข้าวโตขึ้นใหม่ๆ

          เมื่อรับศาสนาจากอินเดียแล้วพิธีทำขวัญแบบบ้านๆ อย่างง่ายๆ ในท้องถิ่นก็ถูกปรับเปลี่ยนให้ซับซ้อนขึ้นโดยรับคติพราหมณ์กับพุทธเข้ามาประสมประสาน

          ท้องนาและต้นข้าวในสังคมการตลาด กำลังสร้างมูลค่าเพิ่มให้ชาวนา (ที่เปลี่ยนเป็นผู้ค้ารายย่อยด้วย) พิธีทำขวัญข้าว ทำขวัญนา ในอนาคตน่าจะมีทั้งคุณค่าและมูลค่าพร้อมๆกันdocument.currentScript.parentNode.insertBefore(s, document.currentScript);}