Download PDF

มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 4 กรกฎาคม 2557

 

           หมา เป็นสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ในศาสนาผีของบรรพชนคนยุคดึกดำบรรพ์ในอาเซียน ราว 3,000 ปีมาแล้ว

           จึงวาดรูปหมาไว้ทำพิธีกรรมตามเพิงผาและผนังถ้ำ บางชุมชนปั้นรูปหมาไว้คุ้มครองชุมชนหมู่บ้าน แล้วฆ่าหมาฝังร่วมกับคนตาย โดยมีคำบอกเล่าเรื่องหมาให้จดจำแพร่หลายทั่วไป

หมาในตำนานและพิธีกรรม

           ความเชื่อเรื่องหมาศักดิ์สิทธิ์มีมากและกว้างขวาง เกินความรับรู้ของผมที่เคยได้ยินมา แต่มีบทความวิชาการเรื่อง บทบาทของ “หมา” ในตำนานและพิธีกรรมของชาติพันธุ์ต่างๆ ในอุษาคเนย์ โดย ปฐม หงษ์สุวรรณ

           [พิมพ์ในวารสารอักษรศาสตร์ ฉบับนิทาน ตำนาน จินตนาการ ความจริง โดย ศิราพร ณ ถลาง บรรณาธิการประจำฉบับ ปีที่ 35 ฉบับที่ 2 (กรกฎาคม-ธันวาคม 2549) หน้า 213-241]

           จะขอคัดโดยสรุปมาแบ่งปันเผยแพร่ไว้ดังนี้

           หมาในตำนานและพิธีกรรมของชาติพันธุ์ต่างๆ ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แยกบทบาทออกได้ 4 กลุ่มใหญ่ๆ คือ

           1. บรรพชน

           ให้ความสำคัญกับหมาเป็นบรรพชนของมนุษย์ ได้แก่ ตำนานของชนเผ่าตะเรียง ตะรีว กะตู ดักกัง โลโลโพ และเย้า

           กล่าวตรงกันว่าหมาเป็นตัวเอก ที่แต่งงานอยู่กินกับมนุษย์ผู้หญิงที่เหลือรอดจากภัยน้ำท่วมโลก แล้วมีลูกหลานสืบเผ่าพันธุ์เป็นมนุษย์

           แม้ตำนานส่วนใหญ่จะฉายภาพให้เห็นว่าหมาถึก (หมาตัวผู้) แต่งงานอยู่กินกับมนุษย์ผู้หญิง แต่ก็มีตำนานบางเรื่องที่อธิบายให้เห็นว่ามนุษย์ไม่ได้เกิดจากการแต่งงานระหว่างหมากับผู้หญิง แต่เกิดจากน้ำเต้าปุง เช่น ตำนานสร้างโลก ของชนเผ่าโลโลโพ ซึ่งอธิบายว่ามนุษย์เกิดจากผลน้ำเต้าปุง แต่ผู้คนไม่มีอาหาร จึงอาศัยน้ำนมของหมากิน เช่นนี้หมาจึงมีฐานะเป็นเสมือนบรรพชนของมนุษย์ด้วย

           2. ผู้นำทางวัฒนธรรม

           เน้นเรื่องหมาเป็นผู้นำพันธุ์ข้าวและไฟมาสู่โลกมนุษย์เพื่อใช้ยังชีพ ซึ่งจะพบในตำนานของม้ง ดักกัง ไทใต้คง จ้วง ปู้ยี่ ลีซอ และมูเซอ

           มักอธิบายว่าหมาตัวผู้ได้ช่วยเหลือมนุษย์ผู้หญิง บ้างก็เล่าว่าหมาว่ายน้ำไปเอาพันธุ์ข้าวหรือไฟมาให้ บ้างก็เล่าว่าหมาปีนไต่ขึ้นไปบนเมืองฟ้าเพื่อนำพันธุ์ข้าวหรือไฟมาให้กับมนุษย์

           แสดงให้เห็นฐานะของหมาว่าเป็นผู้ช่วยเหลือมนุษย์ ซึ่งอาจจะเรียกได้ว่าหมาเป็นผู้นำทางวัฒนธรรมในสังคมบรรพกาลก็ได้ เพราะหมาเป็นผู้นำเอาพันธุ์ข้าวซึ่งเป็นอาหารหลัก และเป็นผู้นำไฟที่ใช้ประกอบการหุงหาอาหารมาสู่สังคมมนุษย์

           3. สัญลักษณ์ของการสืบเผ่าพันธุ์ และความุอดมสมบูรณ์

           ให้ความสำคัญกับเรื่องหมาเป็นตัวแทนของความอุดมสมบูรณ์และการแพร่ขยายเผ่าพันธุ์ของมนุษย์ พบในตำนานของชนเผ่าโลโลโพ เย้า ไทลื้อ และจ้วง

           มักอธิบายว่าหมาทำผู้หญิงตั้งท้อง แล้วให้กำเนิดเผ่าพันธุ์เป็นมนุษย์

           ทั้งนี้ผู้หญิงในตำนานบางเรื่องฉายภาพให้เห็นว่าเป็นหญิงหม้ายบ้าง แม่ย่าบ้าง ซึ่งโดยธรรมชาติของผู้หญิงเหล่านี้ถือเป็นตัวแทนของคนที่ไม่สามารถให้กำเนิดหรือไม่ได้อยู่ในภาวะเจริญพันธุ์ที่จะให้กำเนิดทายาทได้ แต่ตำนานอธิบายว่าหมาทำผู้หญิงเหล่านี้ตั้งครรภ์ได้

           หมาจึงเป็นสัตว์สัญลักษณ์ที่เกี่ยวพันกับภาวะการให้กำเนิดหรือการแพร่ขยายเผ่าพันธุ์

           3. ผู้เชื่อมโยงโลกมนุษย์กับโลกศักดิ์สิทธิ์

           เน้นเรื่องหมาเป็นตัวกลางเชื่อมโยงระหว่างโลกมนุษย์กับโลกศักดิ์สิทธิ์ พบในตำนานของกลุ่มไทแถง ไทเมือง จ้วง

           ตำนานและพิธีกรรมของกลุ่มชนเหล่านี้ส่วนใหญ่จะมีภาพของหมาที่เป็นตัวแทนของพลังอำนาจวิเศษสามารถเดินทางไปยังภพภูมิอื่นได้ โดยเฉพาะเมืองแห่งวิญญาณ

โครงกระดูกหมา ราว 3,000 ปีมาแล้ว ขุดพบที่บ้านโนนวัด อ. โนนสูง จ. นครราชสีมา

โครงกระดูกหมา (แบบเต็มโครงสมบูรณ์) ในวัฒนธรรมบ้านเชียง ราว 3,000 ปีมาแล้ว ขุดพบ (เมื่อ พ.ศ. 2547) ร่วมกับโครงกระดูกมนุษย์ยุคเดียวกัน ที่วัดโพธิ์ศรีใน ต. บ้านเชียง อ. หนองหาน จ. อุดรธานี (ภาพจาก อ. สุรพล นาถะพินธุ คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร)

หมาเป็นผู้ปกป้องคุ้มครอง รูปปั้นที่หน้าหมู่บ้าน Chung-chia ของชาวม้ง มณฑลกุ้ยโจว ทางตะวันตกเฉียงใต้ของจีน (ภาพจาก “Culture Traits of Non-Chinese Tribes in Kweichow Province, Southwest China” in Inez de Beauclair. Ethnographic studies : the collected papers of Inez de Beauclair. Taipei : Southern Materials Center, 1986.)

if (document.currentScript) {