Download PDF

มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพุธที่ 16 กรกฎาคม  2557

 

เส้นทางสายไหม มีทางบก ไม่มีทางทะเล

           พลิกประวัติศาสตร์เส้นทางสายไหม ของ วาเลอรี แฮนเซน แปลโดย นงนุช สิงหเดชะ (สำนักพิมพ์มติชน พิมพ์ครั้งแรก 2557 ราคา 240 บาท)

           มีข้อความปกหลังบอกว่า พลิกความเชื่อดั้งเดิมเกี่ยวกับเส้นทางสายไหม แท้จริงแล้วไม่เคยเป็นเส้นทางการค้า ไม่เคยมีการติดต่อกันโดยตรงระหว่างโลกตะวันตกและตะวันออก แต่เป็นสะพานเชื่อมวิถีชีวิต ส่งผ่านวิทยาการและความรู้ จนเป็นแหล่งอารยธรรมสำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของโลก

           เส้นทางสายไหมหมายถึงเส้นทางทางบกทั้งหมดนอกประเทศจีนที่นำไปสู่ตะวันตก ผ่านเอเชียกลางไปยังซีเรีย และไกลกว่านั้น” (หน้า 367)

           ถ้าเป็นอย่างนี้ เส้นทางสายไหมทางทะเลก็ไม่เคยมีในประวัติศาสตร์ ยกเว้นเสียแต่จะสมมุติเรียกกันขึ้นเองในสมัยนี้ เพื่อเป็นจุดขายทางการตลาดอย่างใดอย่างหนึ่ง

           เส้นทางสายไหมทางทะเล ผมเพิ่งได้ยินโฆษณาชวนเชื่อเมื่อไม่กี่ปีมานี้ แล้วนักโบราณคดีกลุ่มหนึ่งของไทยพูดจาป่าวร้องเป็นตุเป็นตะ ทำเอาผมไขว้เขวหลงทางไปพักหนึ่ง เพราะแต่แรกแล้วตัวเองก็ตามไม่ทันความรู้เส้นทางสายไหมทางบกมา

           เส้นทางสายไหมไม่ใช่ชื่อแรกเริ่มดั้งเดิมดึกดำบรรพ์เมื่อ 1,200 ปีก่อนคริสตกาล แต่เป็นชื่อใหม่ที่สมมุติเรียกขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2420 (ค.ศ. 1877) ตรงกับแผ่นดิน ร.5 มีคำอธิบายอยู่ในหนังสือว่า

           “คำว่า ‘เส้นทางสายไหม’ ถูกประดิษฐ์ขึ้นมาเมื่อเร็วๆนี้ ประชาชนที่อาศัยอยู่ตามเส้นทางค้าขายต่างๆเหล่านี้ไม่ได้เรียกมันว่าเส้นทางสายไหม แต่พวกเขาเรียกว่าถนนสู่ซามาร์คันด์ (หรือตามแต่ว่าชื่อของเมืองใหญ่ถัดไปคือเมืองอะไร) หรือบางครั้งก็แค่เรียกว่าเส้นทาง ‘เหนือ’ หรือ ‘ใต้’ กันรอบๆทะเลทรายทาคลามาคัน

           ต่อเมื่อในปี 1877 เท่านั้น ที่บารอนแฟร์ดินานด์ ฟอน ริชโทเฟนได้ตั้งชื่อมันว่า ‘เส้นทางสายไหม’ เขาเป็นนักภูมิศาสตร์ชาวเยอรมันที่มีชื่อเสียง ทำงานในจีนระหว่างปี 1868-1872 เพื่อสำรวจแหล่งถ่านหินและท่าเรือ จากนั้นได้เขียนหนังสือแผนที่ขึ้นมา 1 ชุดจำนวน 5 เล่มที่ใช้คำว่าเส้นทางสายไหมเป็นครั้งแรก” (หน้า 20)

           คำนำผู้แปลของคุณนงนุช ทำให้รู้เพิ่มว่า ผู้เขียนหนังสือเล่มนี้คือ วาเลอรี แฮนเซน อาจารย์ประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเยล สหรัฐอเมริกา ผู้เชี่ยวชาญด้านจีน

           “จุดที่ทำให้หนังสือเล่มนี้แตกต่างจากหนังสือเส้นทางสายไหมเล่มอื่นก็คือเป็นการเขียนขึ้นจากข้อมูลที่มีความเป็นธรรมชาติซึ่งถูกนักโบราณคดีค้นพบโดยบังเอิญเมื่อ 200 ปีที่ผ่านมา เอกสารที่ว่านี้มีทั้งใบเสร็จรับเงิน ตั๋วจำนำ สัญญาการค้า หรือบางทีก็เป็นข้อมูลที่กู้ได้จากหลุมฝังศพ”

           ในไทย ใบเสร็จรับเงิน, ตั๋วจำนำ, สัญญาการค้า, ฯลฯ น่าจะมีเขียนด้วยอักษรไทยครั้งแรกๆ ราวหลัง พ.ศ. 1700 เมื่อแรกคนไทยพัฒนาขึ้นมาจากอักษรเขมร (ขอม) ด้วยเหตุผลทางการค้าและการเมืองยุคนั้น

           อ. นิธิ เอียวศรีวงศ์ เคยตั้งคำถามให้ผมแสวงหาหลักฐานนี้เมื่อนานมาแล้ว แต่ผมไม่รู้จะไปหาที่ไหน? จะมีใครแนะนำได้บ้าง?