มติชนรายวัน ฉบับประจำวันอังคารที่ 24 มิถุนายน 2557

 

ช่อฟ้า คือหัวนาค

          สรรพสัตว์ในงานสถาปัตยกรรมไทย ของ อ. สมใจ นิ่มเล็ก (สำนักพิมพ์มติชน 2557 ราคา 165 บาท)

          เป็นหนังสืออธิบายศัพท์ช่างโบราณที่เกี่ยวกับสิงสาราสัตว์

          นาค เป็นสัตว์ในเทพนิยาย อ. สมใจ บอกว่า หมายถึงงูใหญ่มีหงอน

          ในศัพท์ช่างมีเรียกงานช่างด้วยชื่อนาคต่างๆ เช่น นาคตัน, นาคเบือน, นาคปัก, นาคมุม, นาคสะดุ้ง, บันไดนาค พร้อมลายเส้นประกอบฝีมือสุดคลาสสิคของ อ. สมใจ

          งานช่าง คำช่างโบราณ ของ อ. สันติ เล็กสุขุม (สำนักพิมพ์มติชน 2557 ราคา 495 บาท)

          เป็นหนังสืออธิบายศัพท์ช่างและข้อคิดเกี่ยวกับงานช่างศิลป์ไทย มีเรียกงานช่างบางอย่างด้วยชื่อนาคต่างๆ เช่น นาคเบือน, นาคปัก, นาครวย, นาคลำยอง มีภาพถ่ายประกอบ

          แต่ไม่นับช่อฟ้ามาจากนาค เพราะอธิบายเป็นอย่างอื่น (ในหนังสือ หน้า 62)

          ผมว่าช่อฟ้ามาจากนาค ลาวเรียก ลวง (ใกล้กับคำจีนเรียกมังกรว่า หลง, เล้ง) หมายถึงผู้พิทักษ์ศาสนา หลังจากถูกปราบโดยพุทธานุภาพ (มีตำนานในอุรังคธาตุ)

          นิทานเกี่ยวกับนาคเป็นผู้พิทักษ์ มีในเรื่องต่างๆ มากมายหลายเรื่อง เช่น มะกะโท มีในพงศาวดารมอญพม่า กล่าวถึงพระเจ้าฟ้ารั่วสร้างปราสาทในเมืองเมาะตะมะ แล้วเกิดปรากฏการณ์พิเศษขึ้น ดังนี้ (จัดย่อหน้าใหม่เพื่อให้อ่านสะดวก)

          “พระเจ้าฟ้ารั่วให้สร้างปราสาทในเมืองเมาะตะมะ

          ในวันยกปราสาทนั้น ครั้นถึงเวลากลางวันพอหญิงมีครรภ์คนหนึ่งเดินมาริมหลุม คนทั้งปวงพร้อมกันว่าได้ฤกษ์แล้วก็ผลักหญิงนั้นลงในหลุมเสาเอก แล้วตัดเชือกที่ผูกเสาปราสาทให้ขาด เสาปราสาทนั้นก็ลงไปในหลุม ทับสตรีมีครรภ์นั้นตาย

          โลหิตสตรีนั้นกระเด็นขึ้นมากลายเป็นอสรพิษสี่ตัวสองหน

          อสรพิษเจ็ดตัวนั้นตายอยู่ที่ริมปากหลุม อสรพิษตัวหนึ่งเลื้อยไปข้างทิศตะวันตกแล้วจึงตาย—–

          ครั้นสร้างปราสาทเสร็จแล้ว พระเจ้าฟ้ารั่วก็ได้เสวยราชสมบัติอยู่ในปราสาท เป็นปฐมกษัตริย์ในเมืองเมาะตะมะ”

          เรื่องพิธียกปราสาทแล้วผลักหญิงท้องแก่ลงหลุมเสาเอก ให้เสาเอกทับหญิงท้องแก่ตาย เป็นระบบความเชื่อเกี่ยวกับอาถรรพณ์ที่เชื่อว่า “ผีตายทั้งกลม” คือตายขณะท้องแก่จะมีอำนาจมากกว่าตายตามปกติ อำนาจนี้จะพิทักษ์รักษาปราสาทมิให้ศัตรูผู้คิดร้ายมากระทำย่ำยีได้

          ช่างโบราณเลยทำยอดแหลมหน้าจั่วเป็นหัวพญานาค แต่ตอนหลังถูกดัดแปลงเป็นช่อฟ้า (บางแห่งเขียนเป็น ฉ้อฟ้า เพราะอักขรวิธียังไม่ตายตัว คนเขียนก็สะกดตามเสียงพูดที่เข้าใจ)

          ส่วนอื่นๆของนาค เช่น ลำตัว พาดไปตามส่วนต่างๆของหลังคา และตัวอาคารต่างๆตามที่มีชื่อเรียกเกี่ยวกับนาค}} else {