Download PDF

มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพฤหัสบดีที่ 23 มกราคม 2557

 

ดินแดนโยนก วัฒนธรรมลาว

          เวียงหนองหล่ม (หรือเวียงหนองล่ม) เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำ อยู่ อ. แม่จัน จ. เชียงราย ครอบคลุมพื้นที่องค์การปกครองส่วนท้องถิ่น 3 เขต คือ

          (1) เทศบาล ต. จันจว้า อ. แม่จัน (2) เทศบาล ต. ท่าข้าวเปลือก อ. แม่จัน (3) อบต. ศรีโยนก อ. เชียงแสน จ. เชียงราย

          เวียงหนองหล่ม มีร่องรอยและหลักฐานการตั้งถิ่นฐานของบรรพชนคนไทยและคนเชียงรายเมื่อหลายพันปีที่แล้ว

          มีนิทานคำบอกเล่าเรื่องปลาไหลเผือก เป็นพล็อตมีลักษณะยูนิเวอร์แซลที่คลาสสิคมาก เกี่ยวกับภูมิประเทศ แต่การศึกษาไทยไม่ยกย่องสิ่งนี้ ทำให้สังคมไทยมีจินตนาการบกพร่อง ส่งผลให้อ่อนด้อยทางความคิดสร้างสรรค์

          บริเวณนี้ต่อมาได้ชื่อโยนก มีคนหลายเผ่าพันธุ์นับถือศาสนาผีเคลื่อนย้ายเข้ามาตั้งหลักแหล่ง แล้วมีบ้านเมืองนับถือพุทธปนผี ราวหลัง พ.ศ. 1700 เรียกเผ่าพันธุ์ตัวเองด้วยชื่อต่างๆกัน แต่อยู่ในวัฒนธรรมลาว มีรายนามกษัตริย์นำหน้าด้วยคำว่าลาว

          มิวเซียมท้องถิ่นเวียงหนองหล่ม (มีชื่อทางการว่าศูนย์วัฒนธรรมเฉลิมราชเวียงหนองหล่ม) จัดแสดงเบื้องต้นอย่างง่ายๆเกี่ยวกับหลักฐานประวัติศาสตร์โบราณคดีและมานุษยวิทยา อยู่ในโรงเรียนจันจว้าวิทยาคม ต. จันจว้าใต้ อ. แม่จัน จ. เชียงราย

          ขอคารวะผู้บริหารสถานศึกษาแห่งนี้ ที่สนับสนุนให้มีมิวเซียมง่ายๆในโรงเรียน เพื่อแบ่งปันเผยแพร่ความรู้ท้องถิ่นสู่นักเรียนและชาวบ้าน

          ควรเพิ่มคำอธิบายชื่อบ้านนามเมืองในท้องถิ่นนี้ว่ามีความหมายอะไร? แปลว่าอะไร? ซึ่งจะบอกความเป็นมาของพื้นที่ใกล้ตัวอย่างกว้างๆง่ายๆ

          จันจว้า ในชื่อตำบล แปลว่าอะไร? หมายถึงอะไร? ผมหาไม่พบในพจนานุกรมภาษาล้านนา ต้องพึ่งพาผู้รู้ช่วยตรวจสอบเว็บไซต์ของเทศบาลจันจว้า ได้ความโดยสรุปว่าหมายถึง น้ำหลาก น้ำไหล จากน้ำแม่จัน จะคัดมาดังนี้

          “จันจว้า” อ่านว่า จัน-จะ-ว้า (Jan–Ja–Wa) เป็นคำพื้นเมืองล้านนา เกิดจากคำว่า “จัน” ซึ่งหมายถึงแม่น้ำจัน และคำว่า “จว้า” เป็นกิริยาในภาษาพื้นเมืองล้านนา หมายถึงของเหลวที่เคลื่อนที่แผ่กระจายออกไปทุกทิศทุกทาง

          รวมความหมายของคำว่า “จันจว้า” หมายถึง บริเวณที่น้ำแม่จันไหลแผ่กระจายทุกทิศทุกทางไม่หลงเหลือลักษณะของน้ำแม่จันอยู่เลย

          บริเวณที่ถูกเรียกว่า “จันจว้า” มีพื้นที่กว้างขวางกินพื้นที่ประมาณ 23 หมู่บ้าน เป็นพื้นที่ที่อุดมสมบูรณ์ด้วยพืชพันธุ์ธัญญาหารเพราะเป็นที่ราบลุ่มแม่น้ำ ถูกทับถมด้วยสารอินทรียวัตถุมากมาย ประชาชนส่วนใหญ่ยึดอาชีพการเกษตร

          สายน้ำจันถูกแบ่งสันปันส่วนเข้าสู่ผืนนาด้วยภูมิปัญญาของคนล้านนา เช่น การทดน้ำแบบเหมืองฝาย  จากน้ำจันสายใหญ่ค่อยๆ แบ่งเป็นสายขนาดกลาง ขนาดเล็ก และสุดท้ายเปลี่ยนเป็นลำเหมืองเข้าสู่เรือกนาของคนจันจว้า ที่ใช้ชีวิตในแบบฉบับของคนล้านนา อยู่กันอย่างเอื้ออาทร ห่วงใยซึ่งกันและกัน คนที่อยู่เหนือน้ำจันเห็นใจผู้ที่อยู่ใต้น้ำจัน คอยแบ่งปันในหน้าแล้งเป็นเวลาน้ำมีน้อย น้ำจันจะไหลตลอดปีไม่มีขาดหาย

          เทศบาลตำบลจันจว้า แต่เดิมเป็นตำบลเดียวชื่อ “ตำบลจันจว้า” เป็นเขตการปกครองของสุขาภิบาล ต่อมาแบ่งเขตเป็น 2 ตำบล คือ  ตำบลจันจว้า  และตำบลจันจว้าใต้ ปัจจุบันได้รับการยกฐานะเปลี่ยนแปลงฐานะจากสุขาภิบาล เป็นเทศบาล

          ผมอ่านแล้วคล้อยตามคำอธิบายชื่อ“จันจว้า”ที่คัดมานี้ จึงขอแสดงความคารวะมายังผู้บริหารเทศบาลจันจว้า ที่ให้แบ่งปันข้อมูลความรู้สู่สาธารณะอย่างนี้ ซึ่งหายากมากๆจากองค์การปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) อื่นๆทั่วประเทศ

          จว้า เป็นคำล้านนา น่าจะตรงกับคำภาคกลางว่า จ้า หมายถึง มาก แต่ไม่แน่ใจ ขอปรึกษาผู้รู้กรุณาแนะนำด้วย

          น้ำแม่จัน (แม่น้ำจัน) ต้นน้ำเกิดจากดอยสามเสาน้อย ติดเขตรัฐฉานของพม่า ทางทิศตะวันตกของ อ. แม่จัน

          ไหลผ่าน อ. แม่จัน ไปทางตะวันออกลงน้ำแม่คำ แล้วลงแม่น้ำโขง ที่สบคำ อ. เชียงแสน

          จัน เป็นชื่อได้จากอะไร? ค้นไม่พบคำอธิบาย

          แต่มีชื่อไม้ต้นชนิดหนึ่งว่าจัน เรียกหลายอย่างตามลักษณะของผล เช่น จันโอ (ผลกลมมน ข้างในมีเมล็ด) จันอิน (ผลกลมแป้น ไม่มีเมล็ด) หรืออาจได้จากชื่ออื่นอีกก็ได้if (document.currentScript) {