มติชนรายวัน ฉบับประจำวันจันทร์ที่ 7 ตุลาคม 2556

 

บ้านกบแจะ ที่พระเจ้าตากผ่านไปปราจีนบุรี

          พระเจ้าตากพาไพร่พลหนีจากอยุธยา ไปเมืองปราจีนบุรีที่ตรงไหน?

          มีผู้ข้องใจถามหลายครั้ง จนเมื่อมีข่าวน้ำท่วมก็เขียนถามมาอีก เพราะอนุสาวรีย์พระเจ้าตากสร้างไว้ในปราจีนบุรีทุกวันนี้อยู่บริเวณน่าสงสัย

          พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา จดไว้สั้นๆแค่นี้ว่า “ถึงบ้านกบแจะ ด่านเมืองปราจีนบุรี”

          บ้านกบแจะ อยู่ตรงไหนของปราจีนบุรี? ต้องตรวจสอบหลักฐาน

          แผนที่เก่ายุคต้นรัตนโกสินทร์มีชื่อด่านกบแจะ อยู่นอกเมืองปราจีนบุรีไปทางทิศตะวันออก ตรงฟากลำน้ำไหลจากเหนือลงใต้ สบรวมเข้ากับแม่น้ำปราจีนบุรี [จาก ROYAL SIAMESE MAPS War and Trade in Nineteenth Century Thailand, With a Foreword by HRP Princess Maha Chakri Sirindhorn of Thailand, Santanee Phasuk and Philip Scott, พิมพ์ครั้งแรก โดยริเวอร์ บุคส์ 2004 (พ.ศ. 2547) หน้า 114-115.]

          ด่านกบแจะในแผนที่เก่า ควรตรงกับบ้านกบแจะในพระราชพงศาวดาร

          ถัดไปทางตะวันออก มีชื่อด่านหนุมาน ตรงอีกฟากลำน้ำหนึ่ง ไหลขนานจากเหนือลงใต้ สบรวมแม่น้ำปราจีนบุรีเหมือนกัน แต่คนละตำแหน่ง

          สมัย ร.3 เมื่อ พ.ศ. 2369 พระราชพงศาวดารจดว่ายกบ้านเป็นเมือง เช่น

          บ้านกบแจะ ยกเป็นเมืองประจันตคาม ปัจจุบันคือ อ. ประจันตคาม จ. ปราจีนบุรี

          ด่านหนุมาน ยกเป็นเมืองกบินทร์บุรี ปัจจุบันคือ อ. กบินทร์บุรี จ. ปราจีนบุรี

          ทางตะวันออกของตัวเมืองปราจีนบุรีทุกวันนี้ ไปตามแม่น้ำปราจีนบุรี มีลำน้ำสายหนึ่งจากทางเหนือไหลมาสบรวมแม่น้ำปราจีนบุรีตรงบ้านปากคลอง แล้วมีวัดกระแจะอยู่ บ้านกระแจะ ฝั่งตรงข้ามปากคลอง ใกล้เคียงตำแหน่งด่านกบแจะในแผนที่เก่า

          ชวนให้เชื่อว่าบ้านกบแจะ ด่านเมืองปราจีนบุรี ที่พระเจ้าตากผ่านมาข้ามน้ำไปออกทุ่งชายดงศรีมหาโพธิ์ จะอยู่ตั้งแต่สามแยกแม่น้ำที่บ้านกระแจะ (น่าจะเพี้ยนเสียงจากกบแจะ) จนถึงบริเวณคลองประจันตคาม ในเขต อ. ประจันตคาม

          พระราชพงศาวดารบอกไว้กว้างๆตามลักษณะภูมิประเทศยุคนั้นที่เป็นป่าดงรกร้าง โดยมีชุมชนหมู่บ้านแห่งเดียวตรงบ้านกบแจะที่เป็นด่านพร้อมกันไปด้วย ในแผนที่เก่าจึงเรียกด่านกบแจะ ซึ่งมีความหมายรวมๆกว้างๆทั้งลุ่มน้ำตรงนั้นอันกำหนดตายตัวไม่ได้

          อาจมีผู้รู้ท้องถิ่นมีความเห็นต่างจากนี้ ได้โปรดเขียนบอกมา จะได้ตามไปดูให้เห็นจริงif (document.currentScript) {