มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพฤหัสบดีที่ 8 สิงหาคม 2556

 

          หม้อลายเขียนสีที่บ้านเชียง (จ. อุดรธานี) อายุราว 2,500 ปีมาแล้ว ไม่ได้ทำไว้หุงต้มอาหารเหมือนปัจจุบัน

          แต่ทำไว้ใส่ขวัญ แล้วฝังรวมกับศพพร้อมเครื่องมือเครื่องใช้อื่นๆ เช่น เครื่องรางสัมฤทธิ์ ฯลฯ ซึ่งพบทั่วไปในหลุมขุดค้นที่นักโบราณคดีขุดพบโครงกระดูก

          อ. ชิน อยู่ดี (นักปราชญ์สามัญชนทางโบราณคดีของไทย) เขียนบอกว่าหม้อลายเขียนสีบ้านเชียง “คงจะไม่ได้ใช้สำหรับการหุงต้มอาหาร หรือใส่อาหาร น่าจะทำขึ้นเพื่อใช้อย่างอื่น เช่น ใช้ในพิธีศพ ใส่ไว้ในหลุมศพ” เพราะ“บางใบยังมีลายเขียนสีทั้งข้างนอกและข้างใน” (วัฒนธรรมบ้านเชียง ในสมัยก่อนประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร พิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2515 หน้า 27)

          ศพที่นักโบราณคดีขุดพบโครงกระดูกและเครื่องมือเครื่องใช้ต่างๆโดยเฉพาะที่บ้านเชียง เป็นศพของคนในตระกูลหัวหน้าเผ่าพันธุ์ ไม่ใช่ศพคนทั่วไป (ที่โยนให้แร้งกากิน)

          หลุมฝังศพอยู่กลางหมู่บ้านหรือใต้ถุนเรือน (ลักษณะคุ้มหลวง) ไม่ใช่ป่าช้าที่แยกต่างหากอยู่นอกหมู่บ้านอย่างสมัยหลังๆ

          เพราะคนยุคนั้นเชื่อว่าคนมีขวัญ แม้คนตายไป แต่ขวัญไม่ตาย ขวัญจะกลับสู่ร่างคนตายไม่วันใดก็วันหนึ่ง

          ลายก้นหอยที่เขียนบนหม้อบ้านเชียงแล้วฝังไปกับศพ จึงน่าจะเป็นลายขวัญเสมือนมีขวัญอยู่ในหม้อใบนั้นที่คนยุคนั้นเชื่อว่าจะคืนร่างคนตายที่ฝังไว้ใต้ถุนเรือน หรือกลางหมู่บ้าน

          ใครจะตีความสัญลักษณ์บนหม้อบ้านเชียงเป็นอย่างอื่นก็ได้ ไม่จำเป็นต้องคล้อยตามคำอธิบายนี้

          รูปร่างขวัญเป็นวงๆเหมือนก้นหอยที่เห็นบริเวณโคนเส้นผมบนกลางกระหม่อมของทุกคน บางคนขวัญเดียว บางคนสองขวัญ มีคำคล้องจองทำนายทายทักล้อกันเล่นว่า “ขวัญเดียว เขียวหมาวัด สองขวัญขยันหาผัว (เมีย)”

          ประเพณีเรียกวิญญาณคนตายใส่หม้อ แล้วเอาไปทิ้งป่าช้าหรือที่สาธารณะ น่าจะสืบจากลายขวัญหม้อบ้านเชียงนี่เอง

          ทำนองเดียวกับเก็บกระดูกใส่หม้อหรือใส่โกศ รวมถึงใส่เจดีย์ หรือเจาะกำแพงวัดใส่กระดูก ก็สืบจากภาชนะใส่ศพเมื่อหลายพันปีมาแล้ว พบทั่วไปในอุษาคเนย์ แต่พบมากทางทุ่งกุลาฯ ในอีสาน

          แต่ตระกูลไทย-ลาว มีประเพณีสู่ขวัญ, เรียกขวัญ, ทำขวัญ เป็นเรื่องสำคัญมาก เพลงนางนาคเป็นเพลงแรกของชุดทำขวัญ ยังสืบเนื่องในประเพณีบวชนาคทุกวันนี้เรียกทำขวัญนาค (ซึ่งไม่มีในพุทธบัญญัติ แสดงว่าเป็นพิธีในศาสนาผีดั้งเดิม)

          ชาติพันธุ์ตระกูลภาษาอื่นๆในอาเซียนอุษาคเนย์ ก็มีประเพณีเกี่ยวกับขวัญต่างๆกันไป} else {