มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพฤหัสบดีที่ 11 ตุลาคม 2555

 

         หุบเขาทุ่งราบ, แม่น้ำลำคลอง, หนองบึงบุ่งทาม, ฯลฯ ล้วนมีชื่อเรียกที่นับเป็นส่วนหนึ่งของชื่อบ้านนามเมือง ซึ่งบอกประวัติศาสตร์สังคมความเป็นมาของท้องถิ่นนั้นๆ ซึ่งหาไม่ได้จากประวัติศาสตร์แห่งชาติ

         คำว่าชื่อบ้านนามเมือง ติดอยู่ในความทรงจำตั้งแต่นุ่งกางเกงขาสั้นสีน้ำตาลเรียนมัธยมอยู่โรงเรียนวัดมกุฏกษัตริย์ ตอนนั้นผมอ่านจากวัฒนธรรมไทย วารสารรายเดือน ของ ก. ศึกษา และไม่รู้จัก ส. พลายน้อย คือใคร?

         หลายปีต่อมา เสถียร จันทิมาธร กับขรรค์ชัย บุนปาน พาไปกราบคารวะ อ. สมบัติ พลายน้อย ที่ ก. ศึกษา ผมถึงรู้ว่าท่านคือ ส. พลายน้อย ที่เขียนบอกเล่าความรู้อยู่ในวารสารวัฒนธรรมไทยรายเดือน ที่ผมอ่านประจำ

         หลังจากนั้นอีกนานมาก ผมยกคำว่าชื่อบ้านนามเมืองมาใช้ตั้งชื่องานและชื่อหนังสือต่างๆ ถึงเพิ่งรู้ว่าเป็นคำของ อ. สมบัติคิดขึ้นใช้ในวารสารวัฒนธรรมไทยรายเดือน ที่ผมซึมซับมาโดยไม่รู้ตัวและไม่รู้ที่มานั่นแหละ แล้วใช้งานสืบจนทุกวันนี้

แม่น้ำลำคลอง ของ ส. พลายน้อย เป็นหนังสือประวัติศาสตร์สังคมของไทยที่ควรเป็นต้นแบบให้ท้องถิ่นทั่วประเทศรวบรวมเรียบเรียงเรื่องราวแม่น้ำลำคลองและอื่นๆที่มีในท้องถิ่นนั้นๆ

         ตอน อ. สมบัติเขียนเรื่องแม่น้ำลำคลองลงในมติชน ฉบับวันอาทิตย์ ผมตามอ่านเสมอ แต่เผลอไม่ได้อ่านบ้าง ต้องขอสำเนาไปอ่านย้อนหลัง เพราะอยากรู้ทุกอย่างที่ท่านเขียน เพื่อเรียนรู้ แล้วใช้เป็นคู่มือเดินทางไปตามแม่น้ำลำคลองนั้นๆ บางทีสืบค้นด้นดั้นตามไปด้วย เสมือนเด็กวัดหิ้วปิ่นโตตามหลวงตาออกบิณฑบาต แล้วสอดส่ายสายตาดูลูกสาวเจ้าของบ้านที่กำลังช่วยพ่อแม่ใส่บาตร

         ฉะนั้น สิ่งที่เด็กวัดพบสองข้างทางที่หลวงตาบิณฑบาตตอนเช้า จึงไม่อยู่ในจารีตประเพณี จะยกตัวอย่าง ดังนี้

         น้ำแม่กา (ภาคกลางเรียกแม่น้ำกา) ถ้ามีลำน้ำสาขาแยกออกไป แล้วเป็นทางตัน คือไม่ทะลุตลอดออกเชื่อมน้ำอื่นอีก อย่างนี้ในประเพณีลาวเรียกลำน้ำหลง หมายถึง หลงทางพลัดแม่ (คือน้ำแม่กา)

         ครั้นนานเข้าก็เรียกลำน้ำตันที่หลงทางพลัดแม่ว่าน้ำแม่กาหลง แล้วกร่อนเหลือน้ำกาหลง

         เมื่ออำนาจมหาดไทยกับศึกษาธิการขึ้นไปถึงตรงนั้น ก็ให้เรียกอย่างภาคกลางว่าแม่น้ำกาหลง ชื่ออย่างนี้มีมากกว่า 1 แห่ง จึงพบทั้ง จ. แพร่, จ. พะเยา, แลที่อื่นอีก

         กาหลง เป็นชื่อแม่น้ำ มีในมหากาพย์ท้าวฮุ่งท้าวเจือง (ต้นเรื่องพระลอ) กับพระลอ (ตอนจบของท้าวฮุ่งท้าวเจือง) หมายถึงแม่น้ำโขง (น้ำแม่ของ) แต่ในพื้นเมืองลาวเรียกน้ำเก้าลวง (แปลว่า แม่น้ำมีนาค 9 ตัวพิทักษ์รักษา) นานเข้าเพี้ยนเป็น กาหลง

         แม่น้ำแม่กลอง มาจากชื่อเหมือนประเพณีลาวว่าน้ำแม่กลอง

         กลอง เป็นคำกลายเสียงจากคำมอญ 2 คำ คือ โคฺลงฺ กับ คฺลงฺ อ่านเหมือนกันทั้งสองคำว่า โคฺล้งฺ แล้วหมายถึงทางหรือเส้นทางคมนาคม (พจนานุกรมมอญ-ไทย ฉบับทุนพระยาอนุมานราชธน พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2513)

         น่าเชื่อว่าคำมอญที่ยกมานี้ นอกจากกลายเสียงเป็นแม่กลองแล้ว ยังเพี้ยนเป็นแม่ของ (แม่น้ำโขง) กับแม่คง (แม่น้ำสาละวิน) ด้วย

         แสนแสบ ในชื่อคลองแสนแสบ เพี้ยนจากคำเขมรว่า เซสาบ

         เซ แปลว่าแม่น้ำ มีใช้ทั่วไปในกลุ่มชนเผ่าตระกูลข่า บริเวณสองฝั่งโขง, ชี, มูล, ในอีสาน เช่น เซบก, เซบาย, เซบังเหียง, เซโดน และปากเซในลาว (ในกัมพูชาเรียกแม่น้ำว่า โตนเล)

         สาบ แปลว่า จืด เช่น โตนเลสาบ (ไทยเรียกเป็นทะเลสาบ) แปลว่า แม่น้ำจืด

         หนังสือแม่น้ำลำคลอง ของ ส. พลายน้อยเล่มนี้ เป็นประวัติศาสตร์สังคมของไทยที่ควรเป็นต้นแบบให้ท้องถิ่นทั่วประเทศค่อยๆรวบรวมเรียบเรียงเรื่องราวแม่น้ำลำคลอง ตลอดจนชื่อบ้านนามเมืองอื่นๆที่มีในท้องถิ่นนั้นๆ

         ไม่จำเป็นต้องทำทีเดียวทั้งหมด เริ่มทยอยทีละชื่อก่อนก็ได้ ถ้าไม่รู้จะส่งไปไหนก็ส่งมาที่นี่ จะช่วยจัดการแบ่งปันเผยแพร่เองเท่าที่จะทำได้ ผมเองก็อยากรู้