มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพุธที่ 4 กรกฎาคม 2555

 

          สุนทรภู่ เป็นนักเลงแต่งเพลงยาวผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดของสยามประเทศไทย แต่ไม่ใช่งานแต่งจดหมายรักเป็นกลอนเกี้ยวผู้หญิง หากเป็นงานแต่งนิราศและนิทาน เช่น พระอภัยมณี ก็นับเป็นเพลงยาว

          เพลงยาวในความหมายอย่างแคบ หมายถึงจดหมายรักที่เขียนเป็นกลอน และเป็นเครื่องเล่นของพวกเจ้านายผู้ดีกระฎุมพีสมัยก่อน คือไม่ใช่เกี้ยวพาราสีหวังสมสู่กันจริงๆ  แต่ทำเล่นๆเพียงประลองเชิงกวีโวหารเท่านั้น

          ดังนั้น บางทีเจ้านายฝ่ายในเล่นสนุกกันเอง สมมุติคนหนึ่งปลอมสำนวนเป็นชายแต่งเกี้ยวอีกฝ่ายหนึ่ง พวกผู้ดีที่เป็นชายแต่งปลอมสำนวนเป็นหญิงก็มี

          พวกไพร่ไม่ว่าหญิงหรือชายจนตายก็ไม่มีสติปัญญาวาสนาแต่งเพลงยาวเกี้ยวกัน เพราะอ่านไม่ออก เขียนไม่ได้ ดังนั้นที่มีตำราไทยอวดว่าไทยเป็นชาตินักกลอน หนุ่มสาวสมัยก่อนแต่งเพลงยาวเกี้ยวกันก่อนแต่งงาน จึงไม่จริง

          แต่อีกด้านหนึ่ง เพลงยาวในความหมายอย่างกว้าง หมายถึงลักษณะกลอนอย่างหนึ่ง นิยมขึ้นต้นบทด้วยวรรครับ (หรือวรรคที่สอง) ลงท้ายด้วยเอย ซึ่งสุนทรภู่นิยมใช้แต่งเรื่องต่างๆ เช่น นิราศ, นิทาน, ฯลฯ

          กลอนเพลงยาวเป็นยังไง?

          เมื่อวันจันทร์ 25 มิ.ย. ที่ผ่านมา ไปงานสุนทรภู่ที่เมืองเพชร ผมได้อ่านเรื่อง “นักเลงฟังเพลงยาว” ของ อ. ล้อม เพ็งแก้ว มีคำอธิบายเรื่องเพลงยาวอย่างลึกซึ้งกว้างขวาง (พิมพ์ในหนังสือที่ระลึกสัปดาห์สุนทรภู่ พ.ศ. 2555 คุณทวีโรจน์ กล่ำกล่อมจิตต์ เป็นบรรณาธิการ) จะคัดใจความสำคัญมาเผยแพร่ไว้ ดังนี้

          “เมื่อท่านสุนทรภู่ตัดสินใจจากวัดเทพธิดา ท่านได้แต่งรำพันพิลาป เป็นทำนองสั่งเสียวัด และแถลงความใฝ่ฝันไว้อย่างลึกซึ้ง ทุกบททุกตอนน่าสนใจและศึกษาวิเคราะห์ทั้งสิ้น อย่างตอนล่ำลา ‘กระฎี’ มีความว่า

          โอ้กระฎีที่จะจากฝากน้ำตา       ไว้คอยลาเหล่านักเลงฟังเพลงยาว

          เพลงยาวสมัยโน้นหมายถึงอะไร? ก็หมายถึงวรรณกรรมทุกชนิดที่แต่งด้วย ‘กลอนเพลงยาว’

          กลอนเพลงยาวคือกลอนอะไร? คือกลอนที่ต่างจากกลอนเสภา ต่างจากกลอนบทละคร แต่ตรงกับกลอนตลาดที่เรียกขานกัน

          โดยนัยนี้ นิราศคำกลอนทุกเรื่อง, เรื่องพระอภัยมณี, เรื่องลักษณวงศ์, ฯลฯ ของท่านสุนทรภู่ ล้วนเป็นเพลงยาวทั้งสิ้น และท่านก็เป็น ‘นักเลงทำเพลงยาว’

          การทำเพลงยาวของท่าน จึงมี ‘นักเลงฟัง’ ซึ่งมีความหมายเหมือนกับ ‘แฟนคลับ’ ในทุกวันนี้ คอยติดตาม หรือไปพบปะสุนทรภู่ เพื่อฟังพระอภัยมณีตอนใหม่ หรือนิราศเรื่องใหม่ เพราะครั้งกระโน้นไม่มีหนังสือพิมพ์ ไม่มีเฟซบุ๊ค หรือโซเชียลมีเดียใดๆ ทั้งคนอ่านหนังสือออกก็มีจำนวนน้อย จึงมีธรรมเนียมนิยมไปฟังการอ่านหรือการสวดหนังสือ

          และการฟังที่ได้บรรยากาศหรือได้รสได้รมย์ ย่อมคือการฟังจากปากของคนแต่งเอง”

          ที่ยกมาทั้งหมดเป็นคำอธิบายชุดยิ่งใหญ่ของนักปราชญ์โดยแท้ ผมไม่เคยได้อ่าน ได้ยินได้ฟังอย่างนี้มาก่อน เมื่อสดับรับรู้อย่างนี้นับเป็นความรู้ใหม่ ที่ควรยกย่องเชื่อถือและกินความกว้างขวางกว่าคำอธิบายชุดเก่าก่อนของคนอื่นๆ

          แต่ขอเปิดกว้างให้ผู้คิดต่างเขียนทักท้วงมาได้อีก จะได้ช่วยกันแบ่งปันเรื่องเพลงยาวให้กว้างขวางออกไปมากๆ

          สรุปเบื้องต้นว่างานกลอนของสุนทรภู่เกือบทุกเรื่อง (ยกเว้นกลอนเสภาพระราชพงศาวดาร) เป็นเพลงยาว แม้พระอภัยมณีที่เป็นวรรณกรรมใช้ฉากประชาคมอาเซียน ทั้งเรื่อง ก็เป็นเพลงยาวเล่านิทานdocument.currentScript.parentNode.insertBefore(s, document.currentScript);