มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพฤหัสบดีที่ 14 มิถุนายน 2555

 

          หรุ่ม เป็นชื่อทำนองเพลงดนตรีไทยมีมาแต่ยุคอยุธยา เขียน “อรุ่ม” (อ่านว่า หรุ่ม-เหมือนคำว่า อย่า, อยู่, อย่าง, อยาก) หมายถึง “แขก” ตะวันออกกลาง แต่คำอธิบายของทางการพยายามไม่พูดถึงวัฒนธรรมที่ไทยรับจากมุสลิม

          ทำนองเพลงดนตรีไทยชื่อหรุ่ม ราชบัณฑิตแปลว่า มืดคลุ้ม มีอยู่ในประวัติและที่มาของทำนองเพลงหรุ่ม ในสารานุกรมศัพท์ดนตรีไทยภาคประวัติและบทร้องเพลงเถา ฉบับราชบัณฑิตยสถาน(พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2536 หน้า 342) ดังนี้

          “เพลงหรุ่ม อัตรา 2 ชั้น ของเก่า ประเภทหน้าทับปรบไก่ มีท่อนเดียว 6 จังหวะ โบราณเขียนว่า ‘อรุ่ม’ แปลว่า มืดคลุ้ม ใช้เป็นเพลงขับร้องในการแสดงโขนและละครใน ส่วนมากใช้กับตัวละครที่สูงศักดิ์หรือตัวสำคัญของเรื่อง

          ต้นรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) ได้แต่งขยายขึ้นเป็นอัตรา 3 ชั้น บรรเลงกันอยู่เฉพาะในวงปี่พาทย์ของกรมมหรสพ จึงไม่แพร่หลาย

          พ.ศ. 2499 นายอุทิศ นาคสวัสดิ์ ได้นำเพลงหรุ่ม อัตรา 2 ชั้น ของเก่ามาแต่งขยายขึ้นเป็นอัตรา 3 ชั้น และตัดลงเป็นชั้นเดียว ครบเป็นเพลงเถา พยายามยึดหลักของสำเนียงและความหมายเดิมไว้ให้มากที่สุด และได้ทำเที่ยวกลับไว้ครบทุกชั้น”

          พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน(พ.ศ. 2542) มีอธิบายว่า

          อรุ่ม [อะ-หฺรุ่ม] ว. มืดคลุ้ม

          แต่พจนานุกรม ฉบับมติชน (พ.ศ. 2547) มีอธิบายว่า

          อรุ่ม [อะ-หฺรุ่ม] ว. (ขน)ตั้งขึ้น, พอง, เช่น ทั้งเมฆหมอกเมฆามืดคลุ้ม ให้เสียวสยองอรุ่มโลมชาติทุกเส้น (กาพย์มหาชาติ สักรบรรพ)

          คำอธิบายของฉบับราชบัณฑิตฯ ไม่มีตัวอย่าง แต่ของฉบับมติชนมีตัวอย่างจากวรรณคดียุคอยุธยาด้วย ทำให้น่าเชื่อถือกว่า แต่ก็ไม่น่าจะใช้อธิบายความหมายของชื่อเพลงหรุ่มได้น่าเชื่อ

          หรุ่ม, อรุ่ม (ชื่อทำนองเพลงดนตรีไทย) ผมคิดว่าน่าจะหมายถึง “แขก” ตะวันออกกลาง ใกล้ไปทางตุรกี โน้มไปทางมุสลิมยุคอยุธยา ซึ่งมีชื่อเพลงดนตรีใกล้สำเนียงแขกอีกหลายชื่อ แต่ยังหาคำอธิบายความหมายไม่ได้ เช่น ยิกิน, สระบุโหร่ง, มัดตรำ, บ้าระบุ่น, ฯลฯ

          อ. พงษ์ศิลป์ อรุณรัตน์ สีซอสามสายแห่ง ม.ศิลปากร (ทับแก้ว) บอกว่าทำนองเพลงหรุ่มมีสำเนียงไปทางแขกๆได้ แต่กลายจากแขกมากแล้ว เพราะเป็นเพลงเก่ายุคอยุธยา จึงต่างจากแขกมลายูที่คุ้นหูทุกวันนี้

          ตรงนี้มีข้อมูลสนับสนุนว่าเป็นแขกๆอีกหลายอย่าง เมื่อได้อ่านหนังสือของ ดร. กุสุมา รักษมณี จะขอยกคำอธิบายมาดังนี้

          “หรุ่ม เป็นภาษาอาหรับมาจากคำว่า รูม หมายถึง โรมันตะวันออก คือ กรุงคอน สแตนติโนเปิล ซึ่งต่อมาตกอยู่ในความครอบครองของมุสลิมในตุรกี ผู้คนจึงใช้คำว่ารูม หมายถึง มุสลิมตุรกีไปด้วย” (จากหนังสือ อาหารในสำรับมุสลิมบางกอกน้อย โดย ศาสตราจารย์เกียรติคุณ ดร. กุสุมา รักษมณี สมาคมราชการุญ พิมพ์เมื่อเมษายน พ.ศ. 2555 หน้า 83-84)

          อาหารว่างมุสลิมเรียก “หรุ่ม” ดร. กุสุมา อธิบายว่า คือไข่แหที่โรยทอดในกระทะน้ำมันเป็นร่างแห แล้วห่อไส้ (ปรุงเหมือนหน้ากุ้งที่กินกับข้าวเหนียว) ใส่กุ้งผสมหมูบดและถั่วลิสง  ห่อรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส (ถ้าห่อไข่แหรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาดพอคำ จะเรียกต่างไปว่า “ล่าเตียง”)

          มีในกาพย์เห่ชมเครื่องคาวหวานของ ร. 2 ว่า “เห็นหรุ่มรุมทรวงเศร้า รุ่มรุ่มเร้าคือไฟฟอน

          มีในจารึกโคลงภาพคนต่างภาษา ที่วัดโพธิ์ฯ ทำสมัย ร.3 ความว่า “เรียกหรุ่มโต้ระกี่เป็น อย่างไว้

          แล้วมีคำอธิบายอยู่ใน “อภิธานศรับท์” ของหมอบรัดเลย์ (เป็นหนังสือพจนานุกรมภาษาไทย สมัย ร.5) ว่า  “หรุ่ม เป็นชื่อเมืองต่างประเทศแห่งหนึ่ง และเป็นชื่อเรียกของกินอย่างหนึ่งด้วย” }if (document.currentScript) {