มติชนรายวัน ฉบับประจำวันอังคารที่ 12 มิถุนายน 2555

 

          “ส้วมสาธารณะสะอาดทั่วประเทศเมื่อไร เมืองไทยเจริญก้าวหน้าจริงๆเมื่อนั้น”

          ที่ยกมาเป็นคำพูดของใคร? ผมจำไม่ได้ และเชื่อได้หรือไม่ได้ไม่เป็นไร แต่ชอบมาก

          ส้วมไทย ให้เวลาสังคมเรียนรู้ทำความสะอาด ราวครึ่งศตวรรษ หรือราว 50 ปี นับตั้งแต่ราว พ.ศ. 2500 ถึงปัจจุบัน จึงเริ่มเข้าที่เข้าทางล้างส้วมสะอาด แต่ยังไม่สม่ำเสมอ

          นี่หมายรวมส้วมในบ้านสามัญชนทั่วประเทศ และส้วมสาธารณะ

          เมื่อ 50 ปีที่แล้ว เท่าที่คนกรุงเทพฯรู้จักดี ส้วมสาธารณะจะมี 3 แห่ง คือ 1. สามเหลี่ยมสนามหลวง เยื้องประตูวิเศษไชยศรี หน้ากรมศิลปากร 2. หลังแม่พระธรณี เชิงสะพานผ่านพิภพลีลา ริมคลองหลอด 3. แยกวังสราญรมย์ ตรงข้ามกรมการรักษาดินแดน เยื้องวัดโพธิ์ ท้ายวังหลวง

          ชนบทบางแห่งทั้งตลาดจีนมี “เว็ด” เสมือนส้วมรวมแห่งเดียว (แบบเจ๊กจีน) สร้างด้วยไม้ เป็นโรงใต้ถุนสูงริมแอ่ง, บึง, หนองน้ำ, หรือริมแม่น้ำลำคลอง ด้านหน้าเปิดโล่ง ไม่มีประตูหน้าต่าง มีร่องขี้เยี่ยว มีแผ่นไม้กั้นหน้าครึ่งหนึ่งและกั้นข้างเป็นคอกๆ ยื่นหน้าคุยกันสะดวกขณะขี้เยี่ยว แล้วมองเห็นก้อนขี้หล่นใต้ถุนลงดินลงน้ำด้วย

          คำว่า เว็ด แผลงจากบาลีว่า เวจ มาจาก วจฺจ แปลว่าที่ขี้ ที่ถ่ายอุจจาระ ภาษาปากชาวบ้านเรียก เว็ดขี้

          เมื่อไม่มีส้วมสาธารณะ คนทั่วไปเมื่อถึงยามคับขันทั้งหญิงชายก็อาศัยร้านอาหาร, ร้านกาแฟ, วัดวาอาราม, สถานที่ราชการ, ฯลฯ ปั๊มน้ำมันมีบ้าง ไม่ทุกปั๊ม และไม่บริการทั่วไป

          ทั้งหมดนี้ล้วนเป็นส้วมไม่สะอาด

          แต่ที่ไม่สะอาดโคตรๆจนลือโลดไปทั่วโลก คือ“ส้วมมิวเซียม” อยู่ใน“วังหน้า” พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ริมสนามหลวงด้านติด ม.ธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ เป็นที่กล่าวขวัญสนั่นโลกโดยนักท่องเที่ยวชาวยุโรปและอเมริกา จนเกือบลงกินเนสส์บุ๊ก

          ส้วมไทยเพิ่งสะอาดด้วยวัฒนธรรมท่องเที่ยว เพราะมีนักท่องเที่ยว“ฝรั่ง”จากตะวันตกมากขึ้น ทำรายได้ดี จึงมีความกระตือรือร้นล้างส้วมสะอาดเพื่อต้อนรับฝรั่งนักท่องเที่ยว (ไม่เกี่ยวกับคนไม่ฝรั่ง เช่น นักท่องเที่ยวจากตะวันออกกลาง, มาเลย์, ฯลฯ)

          ส้วม เป็นคำลาว หมายถึง ห้องนอนของลูกสาว (ที่จะสืบตระกูลต่อไป ยุคเก่าๆสืบตระกูลทางลูกสาว ไม่ใช่ลูกชาย) ถือเป็นห้องมีผีเรือนคุ้มครอง ห้ามคนนอกตระกูลล่วงล้ำเข้าไป

          คนไทยเมื่อรับวัฒนธรรมตะวันตก ก็รับ private room, bathroom มาใช้ด้วย แล้วถ่ายคำลาวมาเรียกว่า ส้วม, ห้องส้วม ยุคหลังจึงเรียก ห้องน้ำ

          เขียนเล่ามาทั้งหมดนี้เพื่อชื่นชมยกย่องคุณดำรงค์ พิเดช อธิบดีกรมอุทยานแห่งชาติและพันธุ์พืช กระทรวงทรัพยากรฯ (ทส.) ที่ให้ความสำคัญต่อความสะอาดและความสะดวกเรื่องส้วมในอุทยานแห่งชาติ แม้ต้องเสียเงินบ้างก็ไม่ว่าเลย ขอแต่สะอาดเท่านั้น

          หลายปีมาแล้ว ผมกับเพื่อนนั่งรถตู้ที่คุณขรรค์ชัย บุนปาน ให้ใช้งานกลับจากตัวเมืองลำปางเข้า กทม. ตั้งแต่หกโมงเช้า ยังไม่ได้เข้าส้วมที่โรงแรม เมื่อเลี้ยวลงทางไป อ. วังชิ้น จ. แพร่ เพื่อต่อไป อ. ศรีสัชนาลัย จ. สุโขทัย ผ่านอุทยานแห่งชาติเวียงโกศัย  จ. แพร่ เกิดอาการมวนท้องต้องเข้าส้วมอย่างกะทันหัน เลยแวะอุทยานอย่างเสี่ยงๆ เพราะไม่แน่ใจจะมีส้วม แล้วมีอย่างสกปรกหรือสะอาด?

          แต่ผิดคาด ส้วมอุทยานฯสะอาดจนนอนได้ อยู่กลางป่าดงพงพี มีเสียงลมพัดใบไม้ไหว กับเสียงนกร้องขับกล่อมราวไพรไปด้วยif (document.currentScript) { }