มติชนรายวัน ฉบับประจำวันอังคารที่ 28 กุมภาพันธ์ 2555

 

          สุดใจ กับ สายสมร เป็นชื่อเพลงในตระกูลมโหรีกรุงเก่าแบบ“ร้องเนื้อเต็ม”ยุคพระนารายณ์ฯ 2 เพลง ที่ทูตจากฝรั่งเศสบันทึกโน้ตสากล กำกับด้วยคำร้องภาษาไทย แต่เขียนด้วยอักษรโรมัน

          เฉพาะเพลงสายสมร เป็นที่รู้จักกว้างขวางในหมู่ผู้ดีนักค้นคว้าแต่ก่อน แล้วเชื่อกันโดยเดาว่า มี “ทำนองคล้ายเพลงสรรเสริญพระบารมี”มาก เมื่อ พ.ศ. 2484 พระยาอนุมานราชธน จึงมีหนังสือกราบทูลถามเจ้าฟ้านริศฯ มีพิมพ์ในหนังสือบันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ (เล่ม 5)

          เจ้าฟ้านริศฯ ทรงมีลายพระหัตถ์ประทานเจ้าคุณอนุมาน ว่า“ไม่ใช่เพลงสรรเสริญ” เป็นแค่ร้องรำทำเพลงในกรุงศรีอยุธยาเท่านั้น

          คุณธวัชชัย ตั้งศิริวานิช (นักค้นคว้าวิชาการจากแผนที่เก่า) กรุณาถ่ายโน้ตเพลงจากต้นฉบับมาเป็นของกำนัล โดยเขียนอธิบายย่อๆไว้ให้รู้ด้วย ว่า

          เพลงสุดใจ พิมพ์แทรกในจดหมายเหตุนิโคลาส แชรแวส เมื่อ พ.ศ. 2231 (ตรงกับปลายสมัยพระนารายณ์) เพลงสายสมร พิมพ์แทรกในจดหมายเหตุลาลูแบร์ เมื่อ พ.ศ. 2236 (ตรงกับสมัยพระเพทราชา)

          คุณธวัชชัยยังสำเนาบทความวิชาการเกี่ยวกับเพลงดนตรี เป็นภาษาอังกฤษของนักวิชาการฝรั่งเขียนร่วมกับนักวิชาการไทย มาให้อ่านด้วย

          แต่ผมอ่านไม่ออก ได้แต่กลอกหน้าหาคนช่วยแปลสรุปให้ฟังคร่าวๆ

          อาจารย์ทางดนตรีไทยบางคนบอกว่าเพลงสุดใจ ที่จริงคือเพลงฉุยฉาย มีมาแต่ครั้งอยุธยา เช่น ฉุยฉายเบญกาย กับ ฉุยฉายพราหมณ์

          แต่ไม่เคยพบหลักฐานว่าฉุยฉาย 2 เพลงนี้มีในยุคอยุธยา ผมได้ยินครูปี่พาทย์บอกว่าเป็นเพลงแต่งขึ้นใช้เล่นละครและระบำในยุคกรุงเทพฯ ไม่นานมานี้เอง

          อาจารย์ทางดนตรีไทยอีกคนหนึ่งบอกว่าเนื้อร้องสุดใจ แต่งเป็นร่าย มีในละครชาตรี

          ผมไม่เคยได้ยินมาก่อนว่าบทร้องละครชาตรีแต่งด้วยร่าย เอกสารโบราณทุกเล่มที่มีบทร้องละคร รวมทั้งบทไหว้ครูโนราชาตรีล้วนเป็นกลอน ที่เรียกกันทุกวันนี้ว่ากลอนบทละครยุคเก่า

          แต่สำคัญกว่านั้นคือยังไม่มีใครถอดคำร้องสุดใจจากอักษรโรมันออกเป็นคำไทย ได้ถูกต้องหมดจด จึงยังบอกไม่ได้แน่นอนว่าร้องอะไร? ฉันทลักษณ์แบบไหน?

          ผู้รู้ดนตรีสากลอ่านโน้ตคล่องและศึกษาเพลงไทยอย่างดี ได้กรุณาอธิบายให้ผมเข้าใจดังนี้

          โน้ตเพลงสุดใจ ลีลาดนตรีเป็นตะวันตกมากกว่าเป็นสยาม แต่ที่สำคัญคือบันทึกแนวดนตรีไว้สองแนว เล่นโน้ตคนละชุด แต่มีจังหวะสอดรับกัน ซึ่งไม่ใช่ประเพณีดนตรีสยามยุคนั้น

          โน้ตเพลงสายสมร เป็นบันทึกทางร้อง ไม่ใช่ทำนอง

          ทั้งสุดใจและสายสมร เป็นเพลงในตระกูลมโหรีกรุงเก่า คำร้องเป็นกลอน (ยุคแรกๆไม่กำหนดจำนวนคำ และไม่เน้นสัมผัสในเหมือนกลอนสุนทรภู่) แต่มีปัญหาว่าสุดใจเป็นเพลงสยามหรือเพลงฝรั่งกันแน่

          ถ้าสุดใจและสายสมร เป็นเพลงดนตรีสยามยุคสมเด็จพระนารายณ์ฯจริงๆ ก็ต้อง“ร้องเนื้อเต็ม” คือทำนองดนตรีกับร้องต้องคลอไปพร้อมกัน (เหมือนเพลงลูกทุ่ง-ลูกกรุง ทุกวันนี้)  ลีลาเดียวกับที่มีในบทมโหรีโบราณ ที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงรวบรวมไว้ในหนังสือประชุมบทมโหรี (พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2463) มีชื่อเพลงสายสมรอยู่ในเพลงตับเรื่องอรชร

          ส่วนสุดใจไม่มีชื่อในเพลงตับยุคอยุธยา แต่ปัจจุบันมีเพลงเขมรสุดใจ ที่เชื่อกันว่าอัตรา 2 ชั้นมีมาแต่ครั้งกรุงเก่า

          ถ้าอยากดูและฟังลีลามโหรีกรุงเก่าบรรเลงด้วย ซอสามสาย, กระจับปี่, ขลุ่ย, ฯลฯ มีดีวีดี พร้อมคำร้อง อยู่ในหนังสือมโหรีวิจักษณ์ ของ รองศาสตราจารย์พงษ์ศิลป์ อรุณรัตน์ คณะอักษรศาสตร์ ม. ศิลปากร (ทับแก้ว) นครปฐม

          สุดใจกับสายสมร ก็มีลีลา“ร้องเนื้อเต็ม”คล้ายๆในดีวีดีชุดนี้แหละ}