Download PDF

มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพฤหัสบดีที่ 29 ธันวาคม 2554

 

          สิ้นปีเถาะ กระต่าย แล้วขึ้นปีมะโรง งูใหญ่ ไปตั้งแต่หลังลอยกระทง กลางเดือน 12 เมื่อเดือนพฤศจิกายน 2554 ซึ่งทางจันทรคตินับเป็นขึ้นเดือน 1 เรียกเดือนอ้าย หรือขึ้นฤดูกาลใหม่

          เพราะ “มะโรง” เป็นชื่อปีนักษัตร ที่รับจากจีนมาปรับใช้ตามปฏิทินทางจันทรคติของท้องถิ่นอุษาคเนย์ ที่เริ่มฤดูกาลใหม่ตอนเดือนอ้ายหรือเดือน 1 แล้วเปลี่ยนปีนักษัตรช่วงนี้ ราวพฤศจิกายน-ธันวาคม ทุกวันนี้ยังมีใช้สืบเนื่องอยู่ในปฏิทินหลวง

          ชื่อปีนักษัตร เช่น มะโรง นักปราชญ์เคยอธิบายว่าน่าจะมาจาก “ภาษาข่า” ในตระกูลมอญ-เขมรมีกรณีตัวอย่าง “ปีจอ” สัญลักษณ์รูป “หมา” ทุกวันนี้ภาษาพูดของพวกกวย (หรือ ส่วย) ตระกูลมอญ-เขมร ยังเรียก หมา ว่า จอ

          แต่มักพูดกันทั่วไป แล้วเข้าใจตรงกันตามที่พูดว่า ปีเถาะ กระต่าย สิ้นสุดวันที่ 31 ธันวาคม 2554 แล้วเริ่มต้นปีมะโรง งูใหญ่ วันที่ 1 มกราคม 2555

          แต่หลักฐานทางมานุษยวิทยา ประวัติศาสตร์ โบราณคดี ไม่เป็นอย่างที่พูดกัน เพราะ

          1. ปีเถาะ, ปีมะโรง เป็นวัฒนธรรมพื้นเมืองดั้งเดิมของอุษาคเนย์นับพันๆ ปีมาแล้วที่รับจากจีนโดยตรง ส่วนจีนคิดเอง หรือจะรับจากที่ไหน? ไม่รู้

          แต่วัฒนธรรมสากลที่มาจากฝรั่ง ไม่มีปีเถาะ, ปีมะโรง

          2. ประเพณีปีเก่าสิ้นสุดวันที่ 31 ธันวาคม แล้วเริ่มต้นปีใหม่วันที่ 1 มกราคม เป็นวัฒนธรรมสากลที่มาจากฝรั่ง แล้วไทยเพิ่งรับจากฝรั่งมาใช้อย่างเป็นทางการในยุครัฐบาล จอมพล ป. พิบูลสงคราม เมื่อ พ.ศ. 2483

          แต่ในวัฒนธรรมสากลจากฝรั่งที่ไทยรับมาไม่มีปีเถาะ, ปีมะโรง

          ต่อมามีคนบางกลุ่มพยายามอ้างอิงโหราศาสตร์แล้วอธิบายทั่วไปว่า สิ้นสุดปีเถาะ กระต่าย แล้วขึ้นปีมะโรง งูใหญ่ ตอนสงกรานต์ 13 เมษายน 2555

          แต่หลักฐานต่างๆ ไม่เป็นอย่างนั้น เพราะสงกรานต์เป็นประเพณีในวัฒนธรรมแขกพราหมณ์อินเดีย ซึ่งไม่เคยมีปีนักษัตร เช่น ปีเถาะ, ปีมะโรง, ฯลฯ ที่เรียกว่า “ปี 12 นักษัตร”

          “สิบสองนักษัตร เอาเป็นแน่ได้ว่ามาทางจีน ทางอินเดียไม่มี” สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงบันทึกเรื่องความรู้ต่างๆประทานพระยาอนุมานราชธน เมื่อ 3 กุมภาพันธ์ 2482

 

วงในเป็นรูปสัตว์ประจำทิศทั้ง 4 คือ มังกร, หงส์, เสือ และเต่า วงถัดออกมาคือสิบสองนักษัตร และวงนอกเป็นสัตว์ 28 ตัว ลายเส้นบนคันฉ่องโลหะยุคราชวงศ์ถัง ค.ศ. 618-905 (พ.ศ. 1161-1448) (จากหนังสือสิบสองนักษัตร โดย ส. พลายน้อย สำนักพิมพ์มติชน พิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2547)

 

          บันทึกเรื่อง 12 นักษัตร ของพระยาอนุมานราชธน ถวายสมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เมื่อ 6 กรกฎาคม 2483 บอกว่า ปี 12 นักษัตร มีในไทย, เขมร, มอญ, ญวน, จาม, ทิเบต, ญี่ปุ่น, จีน แต่มีในอียิปต์บ้าง และมีในจารึกภาษาโบราณของตุรกี

          12 นักษัตร หมายถึง รอบเวลา 1 รอบ มี 12 ปี โดยกำหนดให้สัตว์ 12 ชนิด เป็นสัญลักษณ์แต่ละปี เช่น ปีชวด หนู, ปีฉลู วัว, – ปีมะโรง งูใหญ่, ปีมะเส็ง งูเล็ก, – ปีจอ หมา, ปีกุน หมู

          นักษัตร เป็นคำสันสกฤต ตรงกับคำบาลีว่า นักขัตต์ แปลว่า ดาว, หมู่ดาว, กลุ่มดาว และดาวหมู่หนึ่งๆ เรียกราศีหนึ่ง

          ไทยยืมคำสันสกฤตของอินเดียว่า “นักษัตร” มาใช้ในความหมาย “ปีรูปสัตว์” รอบหนึ่งมี 12 ปี เรียก “ปี 12 นักษัตร” แต่ในอินเดียไม่มีใช้ปีรูปสัตว์เหมือนจีนและอุษาคเนย์