Download PDF

มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพุธที่ 30 พฤศจิกายน 2554

 

          คลองขนาดใหญ่ที่เชื่อมแม่น้ำเจ้าพระยา (กรุงเทพฯ-นนทบุรี) กับแม่น้ำท่าจีน (นครปฐม) แล้วช่วยระบายน้ำหลากได้ มี 2 สายคู่ขนานกัน คือ คลองมหาสวัสดิ์กับคลองโยง

          คลองมหาสวัสดิ์ เป็นคลองขุดใหม่เมื่อ พ.ศ. 2400-2403 สมัย ร.4

          ต้นคลอง เริ่มจากคลองบางกอกน้อย ข้างวัดชัยพฤกษ์ เขตตลิ่งชัน กทม.

          ปลายคลอง อยู่แม่น้ำท่าจีน เหนือศาลเจ้าสุบิน ต. งิ้วราย อ. นครชัยศรี จ. นครปฐม

          คลองโยง เป็นคลองดั้งเดิม คลองเดียวกันกับคลองบางใหญ่ มีอยู่ก่อนคลองมหาสวัสดิ์ ต้นคลองเริ่มจากคลองบางใหญ่ ที่ อ. บางใหญ่ จ. นนทบุรี ปลายคลองอยู่บ้านลานตากฟ้า อ. นครชัยศรี จ. นครปฐม

          สุนทรภู่ เคยเดินทางผ่านแล้วแต่งนิราศพรรณนาเส้นทางคลองโยง เริ่มจากคลองบางใหญ่ ในแผ่นดิน ร.3 อยู่ในนิราศสุพรรณ (แต่งเป็นโคลง พ.ศ. 2384) กับนิราศพระประธม (แต่งเป็นกลอน พ.ศ. 2385)

          ชื่อคลองโยง มาจากต้องใช้ควายลากจูงเรือให้แล่นไปในคลอง เพราะเป็นช่วงคลองแคบและตื้นมีโคลนตมเต็มคลองเมื่อน้ำลง จึงต้องโยงควายลากเรือ กลอนนิราศพระแท่นดงรังของเสมียนมี กวีสมัย ร.3 บอกเรื่องโยงควายว่า

          มาตะบึงลุถึงหัวโยงเชือก                  เป็นโคลนเทือกท้องนาชลาสินธุ์

          คลองก็เล็กน้ำก็ตื้นเห็นพื้นดิน            ไม่น่ากินน้ำท่าระอาใจ

          ต้องจ้างโยงโยงเรือเหลือลำบาก         ให้ควายลากเรือเลื่อนเขยื้อนไหว

          ผูกระนาวยาวยืดเป็นพืดไป                ทั้งเจ๊กไทยปนกันสนั่นอึง

          สุนทรภู่พรรณนาถึงควายลากเรือไว้เป็นโคลงว่า

             ๏ คนขี่ตีต้อนเร่ง รันควาย

          ถอนถีบกีบกอมตะกาย         โก่งโก้

         เหนื่อยนักชักเชือกหงาย        แหงนเบิ่ง  เบือนแฮ

          คนหวดปวดป่วนโอ้              สะอึกเต้นเผ่นโผน ฯ

             ๏ ทุกข์ใครในโลกล้น         ล้ำเหลือ

          ไม่เท่าควายลากเรือ              รับจ้าง

          หอบฮักจักขุเจือ                  เจิ่งชุ่ม  ชลเอย

          มนุษดุจติดค้าง                   เฆี่ยนเร้าเอาเงิน ฯ

          ผมเคยพยายามสืบเสาะช่องทางเข้าหาคลองโยงตลอดสาย ตั้งแต่ต้นคลองจนปลายคลอง แต่ไม่สำเร็จ เพราะมีสิ่งปลูกสร้างกีดขวางไว้เป็นระยะๆ แต่ส่วนมากไม่มีทางถนนจะเข้าถึงได้ แล้วยังไม่รู้ว่าบางตอนร่องรอยถูกทำลายหายไปตรงไหน

          ถ้าคืนคลองโยงได้ ก็ได้ทั้งหลักฐานประวัติศาสตร์ และทางระบายน้ำหลากท่วมจากเจ้าพระยาลงท่าจีนในปีต่อๆ ไป

          แต่คงไม่มีหวังจะให้คลองโยงมีชีวิตคืนมาเหมือนยุคกวีกรุงรัตนโกสินทร์เคยพรรณนาไว้ เพราะสังคมไทยเลื่อมใสถนนมากกว่าคลอง