มติชนสุดสัปดาห์ ลงฉบับประจำวันศุกร์ที่ 30 กันยายน 2554

          หน้ากากมีใช้ในพิธีกรรมดึกดำบรรพ์ของคนทุกชนเผ่าชาติพันธุ์ทั่วโลก

          หน้ากาก หมายถึง เครื่องสวมเพื่อพรางหน้าจริง

          สวมหน้ากาก หมายถึง พิธีกรรมเข้าทรงที่ต้องพรางหน้าจริงด้วยการสวมหน้ากาก เพื่อเชื่อมโยงมนุษย์เข้ากับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ตามหน้ากากนั้น เมื่อไม่น้อยกว่า 2,500 ปีมาแล้ว

คนสวมหน้ากากต้องเป็นคนสำคัญของเผ่าพันธุ์หรือชุมชน เช่น แม่มด, หมอผี, หัวหน้าเผ่า เพื่อติดต่อผีบรรพชน บางทีเพื่อรักษาโรค และบางทีเพื่อต่อสู้กับอำนาจเหนือธรรมชาติที่บันดาลให้เกิดเหตุเภทภัยต่างๆ

พิธีกรรมสวมหน้ากากอย่างนี้มีทุกชาติพันธุ์ในโลก แล้วมีพัฒนาการของแต่ละท้องถิ่นต่างๆ กันไป

แต่โดยเฉพาะเขมร, ลาว, และไทยจะมีพัฒนาการเป็นการละเล่นศักดิ์สิทธิ์เรื่องรามเกียรติ์ เรียกโขน

 

คนใส่หน้ากาก

หน้ากากเก่าสุดไม่น้อยกว่า 2,500 ปีมาแล้ว ในดินแดนประเทศไทย พบที่เพิงผาในถ้ำภาพเขียน บนเขาสามร้อยยอด อ. สามร้อยยอด จ. ประจวบคีรีขันธ์ (ศิลปะถ้ำเขาสามร้อยยอด กรมศิลปากร พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2547)

แต่คนใส่หน้ากากคลุมหัว ไม่น้อยกว่า 2,500 ปีมาแล้ว ในดินแดนประเทศไทยพบหลายแห่ง เช่น

จ. กระบี่, จ. ประจวบคีรีขันธ์, จ. กาญจนบุรี, จ. เลย, จ. อุทัยธานี, จ. อุบลราชธานี, ฯลฯ

เฉพาะ จ. อุบลฯ พบที่ผาแต้ม อ. โขงเจียม มีรูปคนสวมหน้ากากคลุมหัวสามเหลี่ยมหลายคน

เมื่อพบแรกๆ เข้าใจกันทั่วไปว่ารูปเหล่านี้เป็นเครื่องมือจับปลาที่เรียก ตุ้ม มีมากบริเวณสองฝั่งโขงปัจจุบัน

แต่นักวิชาการอธิบายว่าเป็นสัญลักษณ์รูปคนในพิธีกรรม

การละเล่นสวมหน้ากาก

ปัจจุบันมีการละเล่นสวมหน้ากากในพิธีกรรมสืบเนื่องจากอดีต คือผีตาโขน ที่ จ. เลย, เลี้ยงผีปู่เยอย่าเยอที่หลวงพระบาง, ฯลฯ

การแสดงสวมหน้ากาก

การละเล่นที่พัฒนาสู่การแสดงสวมหน้ากาก คือ พรานบุญในละครนอกเรื่องมโนห์ราและโขน 

          โขน  หมายถึง การแสดงที่ต้องสวมหัวโขน (ปัจจุบันเรียกศีรษะโขน แต่ในอดีตเรียกหน้ากาก) เป็นตัวละครศักดิ์สิทธิ์ต่างๆ ในรามเกียรติ์เรื่องเดียวเท่านั้น (ไม่แสดงเรื่องอื่น)

มีกำเนิดจากการละเล่นสวมหน้ากากในพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ไม่น้อยกว่า 2,500 ปีมาแล้ว เพราะหัวโขน หรือศีรษะโขน วิวัฒนาการมาจากหน้ากาก

หน้ากากเก่าสุดในสุวรรณภูมิ ราว 2,500 ปีมาแล้ว อาจเป็นต้นแบบหัวโขนในสมัยหลังๆ ลายเส้นคัดลอกจากภาพเขียนสีบนเขาสามร้อยยอด อ. สามร้อยยอด จ. ประจวบคีรีขันธ์ (ภาพจากหนังสือ ศิลปะถ้ำเขาสามร้อยยอด กรมศิลปากร พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2547)

คนมีหน้ากากคลุมหัว ราว 2,500 ปีมาแล้ว ลายเส้นคัดลอกจากภาพเขียนบนเขาสามร้อยยอด อ. สามร้อยยอด จ. ประจวบคีรีขันธ์ (ภาพจากหนังสือ ศิลปะถ้ำเขาสามร้อยยอด กรมศิลปากร พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2547)

คนใส่หน้ากากคลุมหัวรูปสามเหลี่ยม ราว 2,500 ปีมาแล้ว ลายเส้นคัดลอกจากภาพเขียนที่ผาแต้ม อ. โขงเจียม จ. อุบลราชธานี

คนแต่งตัวสวมหน้ากากในพิธีเลี้ยงผีปู่เยอย่าเยอ ที่หลวงพระบางในลาว

(ซ้าย) หน้าพราน เป็นหน้ากากที่ละครโนราชาตรีใส่แสดง ยังมีใช้จนทุกวันนี้ (ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร) (กลางและขวา) ออกพราน หมายถึงผู้แสดงใส่หน้ากากเป็นพรานบุญ (ภาพจากหนังสือลักษณะไทย เล่ม 3 ศิลปะการแสดง พิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2551, หน้า 212)