Download PDF

มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพฤหัสบดีที่  14  เมษายน  2554

“แม่สี” เป็นผีบรรพชนร่วมของไทย-เขมร มีมาแต่ยุคดึกดำบรรพ์ มักเล่นเข้าทรงแม่สีวันสงกรานต์

แม่สี เป็นคำเขมร มีศัพท์ 2 คำรวมกัน คือ แม่ กับ สี

แม่ ตรงกับคำเขมรว่า เม หมายถึง หัวหน้า หรือผู้เป็นใหญ่ เช่น แม่ทัพ แม่น้ำ ฯลฯ

สี หรือ สรี เป็นคำเขมรว่า สฺรี อ่าน เซฺร็ย กลายมาจากคำว่า สฺตฺรี หมายถึง ผู้หญิง

เมื่อรวมเข้าเป็น แม่สรี หรือ แม่สี ก็หมายถึง หญิงผู้เป็นใหญ่ หรือ ผู้หญิงที่เป็นหัวหน้า

ผู้หญิงที่เป็นใหญ่ หรือเป็นหัวหน้า มีทั่วไปทั้งโลกยุคเริ่มแรก แต่เฉพาะภูมิภาคอุษาคเนย์มีร่องรอยและหลักฐานชัดเจนเป็นที่รู้ทั่วไป เช่น นิทานกำเนิดบ้านเมืองและรัฐทั้งเขมรและมอญ ฯลฯ

โดยเฉพาะเขมรมีนิทานเรื่องนางนาค แล้วไทยรับนิทานเรื่องนี้มา ยังเหลือเค้าอยู่ในกฎมณเฑียรบาลชื่อพระราชพิธีเบาะพก ว่าพระเจ้าแผ่นดินต้องบรรทมด้วยแม่หยัวพระพี่ ก็คือ  “นางนาคŽ” อย่างเดียวกับนิทานของนครธม

ฉะนั้น แม่สี ก็คือ นางนาค นั่นเอง มีเพลงนางนาค ชุดทำขวัญเป็นพยาน

แม่สี เป็นผีบรรพชนที่ปกป้องคุ้มครองเผ่าพันธุ์บ้านเมืองที่ทุกคนต้องเซ่นวักไหว้ดีพลีถูก หากละเลยเพิกเฉย ก็จะถูกอำนาจเหนือธรรมชาติบันดาลให้ล่มจมถึงล่มสลายได้รับความวิบัติ

ด้วยเหตุดังนี้ คนแต่ก่อนจึงต้องทำพิธีเลี้ยงผีบรรพบุรุษ ที่พูดกันต่างๆ ว่า พิธีเลี้ยงผี ในวันขึ้นปีใหม่คือเดือนอ้าย แล้วภายหลังเปลี่ยนเป็นมหาสงกรานต์เดือนห้า ด้วยการเชิญผีมา ลงทรง หรือ เข้าทรง เพื่อขอคำทำนายทายทักว่าพืชพันธุ์ธัญญาหารปีต่อไปที่จะมาถึง (ในเดือน 6 แล้วฝนตกในเดือน 8) จะอุดมสมบูรณ์หรือจะล่มแล้งแห้งตาย จะได้เตรียมตัวรับสถานการณ์ได้ถูกต้อง

การละเล่นเลี้ยงผีในสงกรานต์มีต่างระดับ คือระดับหมู่บ้านเดียวกัน กับระดับต่างหมู่บ้านในท้องถิ่นที่มีลักษณะแข่งขัน ซึ่งนอกเหนือจากความสนุกแล้ว ยังมีความหมายเพื่อการเสี่ยงทายด้วย เช่น แข่งวัว-ควาย แข่งเกวียนเทียมวัว-ควาย แข่งช้างชนกัน หัวล้านชนกัน ต่อยมวย ตีไก่ กัดปลา ตลอดจนเล่นเพลงตอบโต้หญิง-ชาย จนถึงชักเย่อระหว่างหญิง-ชาย ที่เรียกดึงครกดึงสาก ซึ่งเป็นเครื่องมือตำข้าว ฯลฯ

ประเพณีพิธีกรรมเหล่านี้มีในชุมชนดึกดำบรรพ์ของอุษาคเนย์ ราว 3,000 ปีมาแล้ว จะจัดให้มีขึ้นทุกปีหลังฤดูเก็บเกี่ยว หรือราวหลังเดือนมกราคม โดยไม่มีกำหนดแน่นอน แต่จะเสร็จสิ้นเอาเมื่อใกล้ถึงฤดูการผลิตใหม่ เพราะเริ่มมีฝนตกตั้งแต่หลังเดือนพฤษภาคม

ครั้นราชสำนักที่อยู่ใกล้ทะเล เช่น บริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยา รับสงกรานต์ของพราหมณ์ฮินดูจากอินเดียมาปฏิบัติ มีกำหนดเวลาแน่นอนราวกลางเดือนเมษายน แล้วเผยแพร่พิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ลงสู่ชาวบ้าน ผ่านพระสงฆ์ในพุทธศาสนา ทำให้ประชาชนชาวบ้านรับเอาสงกรานต์ไปปฏิบัติเป็นประเพณีด้วย เลยรวบเอาพิธีเลี้ยงผีมารวมไว้ในช่วงสงกรานต์ที่รับจากราชสำนัก แล้วกลายเป็นประเพณีสืบมาจนถึงปัจจุบัน

อ่านรายละเอียดเพิ่มเติมเรื่องแม่สี สงกรานต์ ในเว็บไซต์ www.sujitwongthes.com