Download PDF

มติชนรายวัน ฉบับประจำวันพุธที่  20  เมษายน  2554

มโหรีครั้งกรุงเก่า ร้องเนรปาตี มีคำร้องว่า

๏ วันเอยวันนี้            เป็นวันฤกษ์ดีศรีสวัสดิ์

ตั้งใจประดิพัทธ์         นมัสการพระชินสีห์

ยอกรเหนือเกล้า        ประนมนิ้วเข้าดุษฎี

คุณพระปกเกษี         ทุกค่ำทุกเช้าเพรางาย

ไหว้พระอิศวรแล้ว      ข้าจะไหว้พระนารายณ์

ไหว้เทพทั้งหลาย        ไหว้ทั้งบิดามารดา

ไหว้ครูอาจารย์ ท่านเป็นผู้สั่งสอนมา

เดชะคุณรักษา ให้ข้าอยู่เป็นสุขเอย

บทร้องเนรปาตีมีเนื้อความเหมือน“ไหว้ครู” เริ่มด้วยไหว้พระพุทธเจ้า แล้วไหว้พระอิศวร(ศิวะ) ไหว้พระนารายณ์(วิษณุ) ไหว้เทวดาต่างๆ แล้วไหว้พ่อแม่ ไหว้ครูอาจารย์

บทไหว้ครูปี่พาทย์โขนละครทุกวันนี้ ยังมีบางตอนบางช่วงตรงกับบทร้องเนรปาตี เช่น  “คุณพระปกเกษี    ทุกค่ำเช้าเพรางาย”

“เนรปาตี” มีแนวเดียวกับบทไหว้ครูเสภา(ที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงฯ ทรงบอกว่าได้จากผักไห่ อยุธยา) ความว่า

สิบนิ้วจะประนมเหนือเกศา

ไหว้พระพุทธพระธรรมล้ำโลกา         พระสงฆ์ทรงศีลาว่าโดยจง

คงคายมนามาเป็นเกณฑ์                พระสุเมรุหลักโลกสูงระหง

ดินน้ำลมไฟอันมั่นคง                      จึงดำรงได้รอดมาเป็นกาย

ไหว้คุณบิดาแลมารดร           ครูพักอักษรสิ้นทั้งหลาย

 

อนึ่งจะบังคมองค์นารายณ์              อันสถิตย์แทบสายสมุทไทย

เอาพระยานาคราชเป็นอาสน์แก้ว      หามีเหตุไม่แล้วหาตื่นไม่

ทรงสังข์จักรคทาเกรียงไกร              ไวยกูณฐ์มาเป็นพระรามา

อนึ่งจะบังคมบรมพงศ์          ทรงหงศ์เหินระเห็จพระเวหา

ไหว้องค์พระอิศวรเจ้าโลกา              พระนารายน์รามาธิบดี

ไหว้พระฤๅษีสิทธิ์แลคนธรรพ์  พระวิศณุกรรม์เรืองศรี

สาปสรรเครื่องเล่นในธรณี               จึงได้มีปรากฏแต่ก่อนมา ฯ

ชื่อ “เนรปาตี” ยังหาคำอธิบายไม่ได้ว่าหมายถึงอะไร? มีรากจากคำอะไร? แต่ฟังคล้ายสำเนียงแขกๆ จะเป็นแขกมลายู หรือแขกเทศ อย่างไรไม่รู้ได้

อยากเชื่อว่าเพี้ยนจากคำสันสกฤตว่า นฤปติ, นฤบดี แปลว่า พระเจ้าแผ่นดิน, พระราชา, ผู้ปกป้องหรือคุ้มครองรักษา (เป็นนามท้าวกุเวรก็ได้)

แต่ยังอธิบายไม่ได้ว่าทำไมเรียกอย่างแขกว่าเนรปาตี? ทำไมไม่เรียกนฤบดี? คงต้องฟังทำนองเพลงด้วย ซึ่งผมไม่เคยฟัง ถึงฟังก็ไม่กระดิก เพราะหูไม่ถึง