มติชนรายวัน ฉบับประจำวันศุกร์ที่  4 กุมภาพันธ์  2554

ละครนอก คือละครชาวบ้าน มีรากเหง้าจากเพลงโต้ตอบของ“ชายจริง หญิงแท้” เช่น เพลงฉ่อย, ฯลฯ ตั้งแต่ดึกดำบรรพ์นับพันปีมาแล้ว ก่อนยุคอยุธยานานมาก และไม่เคยพบหลักฐานว่าละครนอกเล่นโดยผู้ชายล้วน

(ซ้าย) ร้องไปด้วย รำไปด้วย โดยแม่เพลงพื้นบ้าน อ. ท่าเรือ จ. พระนครศรีอยุธยา (ขวา) ร้องไปรำไป นานๆเข้าก็เป็น“ละคร” ภาพนี้เล่นเรื่อง     พระอภัยมณี โดยคณะแม่เหม พลายงาม (รูปจากหนังสือร้องรำทำเพลง : ดนตรีและนาฏศิลป์ชาวสยาม โดย สุจิตต์ วงษ์เทศ พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2532)

ละครนอกยุคอยุธยา คือการแสดงที่เรียกกันสมัยรัตนโกสินทร์ว่า โนราชาตรี ชายจริงหญิงแท้

เรื่องละครนอกนี้ ทางการพยายามครอบงำว่าแต่เดิมใช้ผู้ชายแสดงล้วน เช่น มีข้อความหน้าปกสูจิบัตรรายการดนตรีสำหรับประชาชนที่สังคีตศาลา บริเวณพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ตอนเย็นวันอาทิตย์ที่ 30 มกราคม ที่ผ่านมาว่า

“การแสดงละครนอก (ผู้ชายล้วน) เรื่องสังข์ทอง ตอนหาปลา ของ กรมศิลปากร”

แล้วยังมีคำอธิบายในเล่มว่า

“ละครนอก เป็นละครที่มีมาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี แต่เดิมใช้ผู้ชายแสดงล้วน ต่อมามีผู้หญิงร่วมแสดงด้วย”

เรื่องละครนอกผู้ชายล้วนนี้ มีต้นเหตุสำคัญที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอ้างถึงจดหมายเหตุลาลูแบร์ ว่า “เมื่อครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มองสิเออ เดอ ลา ลูแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสเข้ามาเมืองไทยก็ว่าได้ดูทั้งโขน ทั้งละครแลระบำ กล่าวว่าโขนแลระบำนั้นผู้ชายเล่น” (ตำนานเรื่องละครอิเหนา, 2464.)

จึงเชื่อถือกันมาแต่ก่อนว่าละครนอกเป็นละครผู้ชายล้วน ซึ่งแท้จริงแล้ว ลาลูแบร์ระบุว่ามีทั้งผู้ชายและผู้หญิง

มีภาพจิตรกรรมบนสมุดข่อยชุดหนึ่ง (อายุประมาณ พ.ศ. 2273 ราว 42 ปีหลังรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์) ยืนยันแบบแผนระบำและละครที่ผู้เล่นเป็นชายจริง หญิงแท้ (ไม่ใช่หญิงล้วนๆ และไม่ใช่ชายล้วนๆ)

ถ้าจะเล่นโดยผู้ชายล้วนบ้างก็เป็น“ผู้ชายนะยะ” คือกะเทย แล้วเล่นเป็นกรณีพิเศษ ไม่ใช่ทั่วไป

“นกไม่เห็นฟ้า ปลาไม่เห็นน้ำ หนอนห่อนเห็นอาจม” มีคนตะโกนบอกหนอนว่าอาจมเหม็น พวกหนอนจะแสดงอาการดูถูกดูแคลนคนตะโกนบอกว่า มึงบ้าหรือ กูไม่เห็นเหม็น มีแต่จะหอม

เช่นเดียวกับเรื่องโขนละครฟ้อนรำและเพลงดนตรีนี้แล