Download PDF

ข่าวสด – วันเสาร์ที่ ๒๘ มิถุนายน ๒๕๔๖

 

ผีตาโขนที่เมืองเลย

กับปู่เยอญ่าเยอหลวงพระบาง

โขน คำนี้ยังไม่รู้แน่ว่าเป็นภาษาอะไร? ของใคร? แต่ปราชญ์สยามโบราณบอกว่า มีรากจากตระกูลภาษาชวา – มลายู แล้วเขมรรับมาใช้ว่า ละคอน ออกเสียง ละโคน ส่วนไทยรับจากเขมรอีกชั้นหนึ่ง มาใช้ว่า ละโขน กับ ละคอน แต่ปัจจุบันเขียนว่า โขน กับ ละคร

สมัยเดิมครั้งกรุงเก่า โขนเป็นการละเล่นในพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ของราชสำนักเท่านั้น ซึ่งต้องใส่หน้ากาก เป็นพระ นาง ยักษ์ ลิง ตามเรื่องรามเกียรติ์ที่รับจากอินเดีย ครั้นถึงสมัยต้นกรุงเทพฯ พัฒนาหน้ากากเป็น หัว เรียก หัวโขน หรือ ศีรษะโขน

เพราะคำว่า โขน ในภาษาไทย เกี่ยวข้องกับ หัว และ ใบหน้า มาแต่แรกเริ่ม เมื่อถึงสมัยหลังต่อมา เลยเรียกส่วนที่อยู่บนหัวและใบหน้าศักดิ์สิทธิ์ว่า โขน ไปหมด เช่น เรียกส่วนหัวเรือรูปสัตว์ว่า โขนเรือ เรียกแผ่นไม้สลักลวดลายปิดหัว – ท้ายรางระนาดว่า โขนระนาด

ผีตาโขน ที่จังหวัดเลย ก็มีที่มาจากชื่อเรียกดังกล่าว

ผี หมายถึงระบบความเชื่อดั้งเดิมของคนพื้นเมือง ก่อนรับศาสนาจากอินเดีย นับเป็นศาสนา อย่างหนึ่ง เรียกศาสนาผี มีอำนาจเหนือธรรมชาติสามารถบันดาลให้เกิดผลดี กับผลร้ายได้ บางครั้งใช้เรียกยกย่องกษัตริย์ว่า ผีฟ้า แล้วเรียกแถนผู้คุ้มครองโลกและมนุษย์ว่า ผีฟ้าพญาแถน

ตาโขน ก็คือ โขน คำเดียว หมายถึงหัวและใบหน้าอย่างที่บอกมาแล้ว ส่วนคำว่า ตา เพิ่มเข้ามาโดยไม่มีความหมายอะไร เป็นคำเพิ่มเหมือนคำอื่นๆ เช่น ตาข้อง – กร่อนเป็น ตะข้อง, ตาเข็บ – ตะเข็บ, ตาขาบ – ตะขาบ, ตาขบ – ตะขบ ฉะนั้นตาโขน ออกเสียงตะโขน ก็ได้

สรุปว่า ผีตาโขน คือการละเล่นเลี้ยงผีในพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ ที่ต้องใส่หน้ากากหรือ สวมหัวให้ต่างจากเวลาปกติ หรือต่างจากความเป็นมนุษย์ธรรมดา เพราะนี่เป็นเรื่องของอำนาจเหนือธรรมชาติ ในสังคมเมื่อไม่น้อยกว่า ๒,๕๐๐ ปีมาแล้ว

หลักฐานความเก่าแก่เรื่องผีตาโขน ดูได้จากภาพเขียนสีที่ผาแต้ม อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี มีรูปคนสวมหัวหน้ากากเป็นสามเหลี่ยม ( ที่นักโบราณคดีผีบ้าล้าหลังคิดว่าเป็นตุ้มจับปลาบึก ) ทำพิธีกรรมเกี่ยวกับการทำมาหากิน

นอกจากนี้ยังมีพิธีเลี้ยงผี “ปู่เยอ ญ่าเยอ” ทุกเทศกาลสงกราณต์ที่หลวงพระบาง ซึ่งเป็นผีประจำเผ่าพันธุ์หรือบรรพบุรุษ ต้องสวมหน้ากาก สวมหัว แต่งตัวพะรุงพะรัง แต่นั่นแหละคือโลกแท้จริงของมนุษย์ดั้งเดิมที่เป็นรากเหง้าเผ่าพันธุ์ตระกูลไทย – ลาว ในอุษาคเนย์ และเป็นต้นเค้า ผีตาโขน

สำเนียงพูดของคนเมืองเลย มีที่มาจากสำเนียงพูดของคนหลวงพระบาง ก็เพราะบรรพบุรุษคนเมืองเลยมาจากหลวงพระบางไงล่ะ!

ไม่ได้มามือเปล่าใจเปล่า แต่ยกย่องเอา “ปู่เยอ ญ่าเยอ” มาเป็นผีตาโขนด้วย ฉะนั้นต้องช่วยกันรู้จักยกย่องรากเหง้า อย่ามัวแต่หลงเคารพนักท่องเที่ยวจนงี่เง่า